Đặc quyền 10h sáng thứ Hai

Chuyện đầu tiên là của một cậu em mình biết rất rõ.

Hồi mới nộp đơn nghỉ việc để ra làm freelancer, cậu ấy khoe với mình, mắt sáng rực: "Trời ơi, anh ơi, chân ái của cuộc đời em đây rồi!". Mình vẫn nhớ cậu ấy tả lại buổi sáng thứ Hai đầu tiên sau khi chính thức "thất nghiệp"... à nhầm, chính thức "tự do". Cậu ấy không cần phải đặt báo thức lúc 6h30 nữa. Mà ngủ trương mắt đến tận 9 rưỡi sáng. Dậy chẳng phải vội vàng gì, tự pha một ly cà phê rồi mang laptop ra ban công ngồi, vừa đúng 10h.

Cảm giác của cậu ấy lúc đó hả hê vô cùng. Kiểu như vừa hack được game, vừa tìm ra lối thoát bí mật khỏi cái "ma trận" 9-to-5 mà cả nhân loại đang cắn răng chịu đựng. Nhìn xuống đường thấy người ta hối hả đi làm, tự nhiên thấy mình... thượng đẳng hẳn lên.

Có điều cái hả hê ấy không sống được lâu. Nó nguội nhanh như ly cà phê nóng để quên giữa trời mùa đông.

Vài tháng sau, cũng một sáng thứ Hai, tầm 9 rưỡi, 10h, mình hẹn cà phê với cậu ấy. Nhìn ngoài thì vẫn thảnh thơi, quần áo tươm tất, mang laptop ra quán làm việc. Nhưng ngồi nói chuyện một lúc mới biết trong bụng cậu ấy đang nóng như lửa đốt.

Sáng hôm đó, tin nhắn báo tiền nhà tháng tới vừa đến. Tiếng "ting ting" giờ không còn giống pháo rang nữa, nghe giống chuông báo thức gọi dậy trả nợ hơn. Mấy cái hóa đơn điện nước, phí dịch vụ đang xếp hàng chờ thanh toán.

Trong khi đó, dự án đang làm thì khách viện đủ lý do để chậm thanh toán, cả tuần nay mở mắt ra chẳng chốt được thêm một kèo mới nào. Nhìn ra đường thấy mấy người mặc đồ công sở rủ nhau đi ăn trưa, nói cười rôm rả, tự nhiên cậu ấy thấy... thèm.

Bạn không đọc nhầm đâu. Một chú chim vừa tung cánh sổ lồng lại quay ra nhớ và thèm cái lồng cũ. Cậu ấy thèm cái cảm giác cuối tháng, trời có sập, mưa bão có bùng bùng thì vẫn có tiếng "tinh tinh" báo lương về tài khoản.

Thèm có một ông sếp giao việc để biết hôm nay phải làm gì cho bận rộn, thay vì ngồi nhìn cái màn hình trống trơn mà hoang mang tự hỏi: "Hôm nay mình phải làm gì để kiếm ra tiền bây giờ?". Giờ cậu ấy tự làm sếp của chính mình, mà ông sếp này bắt nhân viên chạy vặt 24/7, không ngày nghỉ, lại còn hay giam lương. Nghĩ đến mà rùng mình.

Nhìn chuyện của cậu em, mình mới ngộ ra một điều, hơi giống một gáo nước lạnh tạt vào cái ảo tưởng hồi trẻ: tự do mà không có sự chuẩn bị thì cũng giống như việc bạn đầy phấn khích nhảy ra khỏi một chiếc máy bay mà quên không kiểm tra xem mình đã đeo dù hay chưa.

Khúc mới nhảy ra thì sướng lắm. Gió mát rượi, người nhẹ bẫng, chẳng có gì trói buộc, kiểu "I believe I can fly". Nhưng mà... bạn chỉ lượn lờ được một lúc thôi. Đến khi lực hấp dẫn bắt đầu kéo bạn xuống và mặt đất cứ to dần lên trước mắt, bạn mới nhận ra mình sắp toang đến nơi rồi. Rơi tự do thì vui, còn tiếp đất bằng mặt mà không có dù thì đau lắm.

Qua cú "ngã sấp mặt" của cậu em, mình thấy cái "đặc quyền 10h sáng thứ Hai" không nằm ở chỗ bạn đang ngồi ở đâu hay làm nghề gì. Nó nằm ở trạng thái tâm lý của bạn lúc ấy.

Bạn có thể đang là một freelancer tự do bay nhảy, hay một trader giao dịch full-time làm việc ở đâu cũng được. Không ai ép bạn chấm công lúc 8h sáng. Nhưng nếu 10h sáng thứ Hai bạn ngồi ở quán cà phê view biển đẹp nhất thành phố, mà đầu óc đang rối tung vì áp lực tiền nong, lo không biết ngày mai lấy tiền đâu ra để sống, thì bạn đâu có tự do!

Lúc đó bạn không còn làm thuê cho một ông sếp bằng xương bằng thịt nữa, mà làm thuê cho cả chục ông sếp vô hình tên là "Hóa Đơn", "Cơm Áo Gạo Tiền" và "Nợ Nần". Mà mấy ông sếp vô hình này thì khó tính lắm: không cho nghỉ phép, không thông cảm khi bạn ốm, deadline thì dí đúng hạn, không lệch một ngày. Nghĩ đi nghĩ lại, đôi khi đi làm công ăn lương, bị sếp lầm bầm vài câu mà cuối tháng có tiền tươi thóc thật, còn nhàn cái đầu hơn nhiều.

Mà cũng không chỉ người làm tự do đang chật vật mới bị áp lực bủa vây.

Mình có quen một anh chủ doanh nghiệp, công ty vài trăm nhân viên, doanh thu mỗi năm con số phải nói là khổng lồ. Xe sang, nhà đẹp, đúng hình mẫu của một người thành công và có quyền lực. Ai nhìn vào cũng nghĩ người này đạt đến "tuyệt đỉnh tự do" rồi, chẳng còn gì để phàn nàn về cuộc sống nữa.

Có lần ngồi lại nói chuyện với anh, mình chỉ thấy một gương mặt bơ phờ, nhăn nhó vì mệt. Cứ được một lúc anh lại thở dài. Nợ vay ngân hàng phải trả, đối thủ cạnh tranh gắt đến mức anh lúc nào cũng sợ sáng mai dậy đã bị người ta cướp mất thị phần. Rồi còn những thứ anh không kiểm soát được: chính sách đổi đột ngột, thị trường lên xuống thất thường, thậm chí cả chiến tranh, dịch bệnh ở tận đâu đâu cũng có thể ảnh hưởng tới anh.

Chuyện nào cũng có thể làm công ty anh lao đao. Anh là "sếp" của cả trăm người, nhưng lại bị chính cái công ty mình dựng lên giữ chặt. Gần như chẳng lúc nào anh được nghỉ thật, vì cứ như thể anh thôi lo một ngày là cả bộ máy kia đứng lại. Tiền có đấy, quyền có đấy, mà cái đầu thì chẳng lúc nào được thả lỏng.

Gặp anh xong, mình càng tin là tự do không mua đứt được bằng tiền, cũng không đo được bằng quyền. Phần lớn nó nằm ở bên trong mỗi người.

Còn đây là một người bạn khác của mình, ngược hẳn với hai người trên. Cậu ấy vẫn là một nhân viên văn phòng chăm chỉ, ngày nào cũng đi làm giờ hành chính. Nhưng cậu ấy có một thói quen hơi đặc biệt.

10h sáng thứ Hai, check xong mấy email quan trọng và lên danh sách việc trong ngày, cậu ấy thong thả ra khu pantry của công ty. Tự pha một ly trà ấm, dựa lưng vào quầy bar nhỏ, nhìn qua cửa kính ngắm thành phố. Không lướt điện thoại, không cau mày nghĩ đến deadline. Mấy phút ấy là của riêng cậu ấy. Nhìn cậu ấy lúc đó, mình nghĩ đến mấy người tập theo triết học khắc kỷ: ngoài kia xoay vần thế nào thì trong mình vẫn yên.

Giữa một văn phòng đầy áp lực mà cậu ấy làm được vậy, là vì những gì nằm trong tay mình thì cậu ấy đã lo ổn. Làm việc hiệu quả nên không sợ trễ tiến độ. Quan trọng hơn, nền tài chính của cậu ấy vững. Cậu ấy có quỹ dự phòng đủ sống vài năm nếu lỡ công ty phá sản, và không nợ nần ai. Cậu ấy đi làm vì thích môi trường ấy, thích cảm giác làm ra thứ có giá trị, chứ không phải đi làm trong nơm nớp sợ mất việc thì chết đói.

Nên mình nghĩ tự do thật là khi cái đầu được thanh thản. Cậu bạn mình đứng trong văn phòng lúc 10h sáng thứ Hai, mà lại có cái "đặc quyền" ấy xịn hơn khối người đang vã mồ hôi ôm laptop ở quán cà phê trông rất chill kia.

Vậy làm sao để "mua" được cái đặc quyền này cho đúng nghĩa?

Mình nghĩ câu trả lời lại là một chữ nghe rất chán, khô khốc, chắc nhiều người không thích nghe: kỷ luật.

Nghe hơi ngược đời. Đang nói chuyện tự do bay bổng, thư giãn, chữa lành, "I believe I can fly", tự nhiên lôi chữ "kỷ luật" cứng nhắc vào làm gì cho tụt mood.

Nhưng nó giống như chạy một giải 10km vậy. Chẳng ai sáng đẹp trời xỏ giày vào là chạy vù vù tung tăng về đích được đâu, thường mới được 2km là phổi đã gào lên đòi bỏ cuộc rồi. Muốn có khoảnh khắc sải bước qua vạch đích, ngực căng gió, vừa tự do vừa kiêu hãnh, thì trước đó đã phải đổi bằng mấy tháng trời tập luyện. Là những buổi sáng lôi mình ra khỏi giường từ lúc trời còn mờ, là bền bỉ từng km một, là tập điều hòa nhịp thở.

Chuyện tiền bạc, chuyện sống cũng y như vậy.

Nếu bạn muốn sáng thứ Hai được thảnh thơi nhâm nhi cà phê không màng thế sự, thì thứ Bảy, Chủ nhật, hoặc nguyên cái tuần trước đó, bạn đã phải cày cuốc sấp mặt, lên kế hoạch chi tiết và làm xong hết những việc cần làm rồi. Cái thảnh thơi hôm nay được trả bằng công sức hôm qua.

Còn nếu muốn sống không phụ thuộc vào lương tháng, muốn tự do làm điều mình thích, thì trước khi đặt tờ đơn nghỉ việc lên bàn sếp, bạn cần tự chuẩn bị cho mình một cái "dù". Cái dù ấy là một quỹ dự phòng đủ dày, là tay nghề đủ cứng để tự kiếm tiền ngoài kia, và là thói quen tiêu tiền có kiểm soát.

Cái đầu mình buồn cười lắm, hay tự lừa mình. Lúc chán việc, nó tự vẽ ra cảnh xách balo lên và đi, hay làm một ông chủ nhỏ tự do tự tại. Nhưng nó lại giấu nhẹm đi chuyện những người thành công kia, để có được tấm ảnh thảnh thơi lúc 10h sáng, đã phải thức trắng bao nhiêu đêm Chủ nhật, đã phải gỡ bao nhiêu cuộc khủng hoảng. Đặc quyền nào cũng có giá, mà giá thường chát, tên là "đánh đổi".

Nói đi cũng phải nói lại, mình không có ý xúi ai bỏ công việc ổn định để chạy theo một thứ tự do nhiều rủi ro. Mình cũng không khuyên cắm đầu cày đến kiệt sức chỉ để làm dày thêm quỹ dự phòng. Chuyện này không trắng đen rạch ròi như thế.

Mỗi người trong chúng ta, tùy vào độ tuổi và hoàn cảnh, sẽ có những lợi thế riêng. Nếu bạn còn trẻ, đang độc thân, lợi thế của bạn là thời gian và cái gan dám liều. Lỡ có ngã, cùng lắm ăn mì tôm vài tháng coi như ăn kiêng một thời gian rồi đứng dậy. Còn nếu đã có gia đình, có nhiều trách nhiệm trên vai, thì tự do lúc này không đến từ những quyết định bốc đồng, mà đến từ tính toán cẩn thận, có thêm vài nguồn thu và một cái nền đủ vững.

Viết mấy dòng tản mạn này, mình chỉ mong chúng ta cùng thấy "đặc quyền 10h sáng thứ Hai" không phải món quà trên trời rơi trúng đầu người may mắn. Nó giống một phần thưởng xứng đáng cho những ai đã biết cách sắp xếp cuộc sống, quản lý tài chính, và giữ được kỷ luật với bản thân mình một cách gọn gàng.

Khi biết rõ mình là ai, trong tay đang có những gì, và đã dọn bớt mớ lộn xộn trong đầu, thì cái tự do ấy sẽ tự tìm đến. Lúc đó, 10h sáng thứ Hai bạn đang thong dong ngắm biển hay đang gõ phím lạch cạch giữa một chồng giấy tờ... thì trong đầu vẫn nhẹ tênh. Áp lực vẫn còn đó, chỉ là nó không lấy mất được cái yên của bạn nữa.

Mình hy vọng mấy câu chuyện nhỏ và vài phép ví von mộc mạc trong ghi chép này làm bạn mỉm cười được một chút, hay thấy đồng cảm một chút, để bắt đầu tuần mới nhẹ nhàng hơn.

Không cần áp lực quá. Cứ đi từng bước, tập kỷ luật từ những việc nhỏ nhất. Rồi sẽ có một ngày bạn nhận ra cái đặc quyền ấy đã nằm trong tay mình từ lúc nào không hay.

Chúc bạn chân cứng đá mềm, và sớm tự tay dựng được một "10h sáng thứ Hai" của riêng mình.