Giàu tiền mà nghèo thời gian?

Mohamed El-Erian từng là tổng giám đốc của PIMCO, một trong những công ty quản lý quỹ lớn nhất nước Mỹ, nắm trong tay khoảng hai nghìn tỷ đô la tiền của khách hàng. Nói đơn giản, ông là một trong những người có tiếng nói nhất giới tài chính thế giới lúc bấy giờ.

Có lần, ông nhắc cô con gái mười tuổi đi đánh răng. Nhắc mấy lần mà con vẫn chưa chịu đi. Ông bảo con: mới đây thôi, chỉ cần nghe giọng bố là con biết bố đang nghiêm túc rồi.

Cô bé bảo bố chờ một chút, chạy vào phòng rồi cầm ra một tờ giấy. Trong đó là danh sách những dịp quan trọng của cô mà bố đã bỏ lỡ vì công việc.

Danh sách có 22 dòng. Ngày đầu tiên đi học. Trận bóng đá đầu mùa. Một buổi họp phụ huynh. Một buổi diễu hành Halloween. Mà năm học còn chưa hết.

Ông kể lúc đó ông thấy rất tệ, rồi theo phản xạ thì bắt đầu chống chế. Lần nào ông cũng có lý do: đi công tác, họp quan trọng, cuộc gọi gấp, việc phát sinh.

Một lúc sau ông mới nhận ra mình đang lạc đề. Từng lý do thì nghe đều hợp lý. Nhưng cộng lại, sự thật là ông đã không dành đủ thời gian cho con.

Đầu năm 2014, ông rời PIMCO. Ông nói tờ danh sách ấy là một trong những lý do chính. Ông chuyển sang làm vài việc bán thời gian, ít phải bay đi bay lại hơn. Giờ ông thay phiên với vợ gọi con dậy, làm bữa sáng, chở con đi học, và thường có mặt để đón con.

Ông cũng tự nhận mình may mắn lắm mới sắp xếp được như vậy, vì không phải ai cũng có điều kiện.

Đọc chuyện này mình nghĩ mãi. Một người kiếm tiền giỏi như thế, muốn mua gì cho con cũng được. Vậy mà thứ cô bé ngồi đếm lại là số lần bố vắng mặt.

Chúng ta hay đo cuộc sống bằng tiền: lương bao nhiêu, tài sản bao nhiêu, năm nay hơn năm ngoái bao nhiêu. Còn cô bé đo bằng một thứ khác: bố có ở đó không.

Bài này, mình muốn cùng bạn thử đo theo cách của cô bé, tức là nhìn chuyện tiền bằng giờ, bằng ngày, và bằng số lần còn lại.

Alan Phan từng viết một câu mà mình rất nhớ: ông chỉ hiểu thời gian quý thế nào khi đã ngồi trên đỉnh cao của tiền bạc và danh vọng.

Theo lời ông kể, công ty ông gây dựng vất vả suốt 12 năm, đến năm 1999 được định giá 670 triệu đô la, đem lại cho ông hơn 200 triệu đô tài sản. Đáng lẽ đó là lúc hạnh phúc nhất, vì là điều ông mơ bao nhiêu năm. Nhưng đó lại là lúc ông căng thẳng nhất. Rồi ông phải mổ tim cấp cứu. Ông viết, chỉ chậm vài tiếng nữa thôi là ông đã phải "hưởng thụ" khối tài sản ấy dưới ba thước đất.

Sao có nhiều tiền rồi mà vẫn không có thời gian?

Morgan Housel, trong cuốn Tâm lý học về tiền, có một cách giải thích mình thấy đúng với rất nhiều người đi làm bây giờ, chứ không riêng gì người giàu.

Ngày xưa, phần lớn mọi người làm việc bằng tay. Hết ca là cất đồ nghề ở xưởng rồi về nhà. Còn bây giờ, nhiều người làm việc bằng cái đầu: nghĩ, tính, ra quyết định. Mà cái đầu thì không cất ở văn phòng được.

Housel tả thế này: bạn vẫn nghĩ về công việc khi đang đi trên đường, lúc nấu cơm, lúc ru con ngủ, và cả lúc giật mình tỉnh dậy lúc ba giờ sáng. Có thể bạn làm ít giờ hơn thế hệ trước, nhưng lúc nào cũng thấy như đang làm việc.

Việc càng to, lương càng cao, trách nhiệm càng nhiều thì cái đầu càng khó tan ca. Có thêm tiền không có nghĩa là có thêm thời gian.

Mình cũng từng như vậy, mà còn tự chuốc lấy. Có giai đoạn sáng mở mắt là cầm điện thoại đọc tin thế giới, tối trước khi ngủ vẫn cố xem chứng khoán Mỹ xanh hay đỏ. Mình nghĩ cứ đọc thật nhiều thì sẽ đoán được thị trường. Cuối cùng tiền chưa kiếm thêm được đồng nào, mà người thì mệt rũ.

Chẳng ai bắt mình làm thế cả. Tự mình đem thời gian ra đổi lấy tiền, mà còn đổi trước khi có tiền.

Xem lại danh sách của cô bé, mình để ý phần lớn những việc trong đó chỉ có một lần. Ngày đầu tiên đi học thì không có lần thứ hai. Trận bóng đầu mùa năm mười tuổi cũng vậy.

Có một cách đếm khá hay: đừng đếm mình còn bao nhiêu năm, hãy đếm mình còn bao nhiêu lần.

Thử tính với một người ngoài 30, lên thành phố đi học rồi ở lại làm việc, mỗi năm về quê ăn Tết khoảng 5 ngày. Giả sử bố mẹ còn đủ khỏe để cả nhà quây quần thêm 20 năm nữa, thì tổng cộng còn khoảng 100 ngày. Trong khi hồi nhỏ, 18 năm sống chung một nhà là khoảng 6.570 ngày. Tức là phần còn lại chỉ bằng chừng 1,5% so với hồi bé.

Có một bạn làm ở Sài Gòn, nhà ngoài Bắc, thì chọn cách khác. Cứ ba, bốn tháng bạn ấy lại xếp lịch về nhà một lần, mỗi lần ít nhất năm ngày. Bạn ấy kể thật là tính mình với mẹ khác nhau lắm, ở lâu là lại cãi nhau. Nhưng vẫn về, vì thời gian của ai cũng có hạn, và bạn ấy không muốn sau này phải hối hận.

Tính ra mỗi năm bạn ấy ở nhà ít nhất 15 đến 20 ngày. Cũng trong 20 năm, con số là 300 đến 400 ngày, gấp ba bốn lần người chỉ về dịp Tết. Mà chẳng cần quyết định gì to tát, chỉ là một việc nhỏ làm đều đặn mỗi quý.

Con số 20 năm kia có khi còn là lạc quan. Theo Bộ Y tế, năm 2024 người Việt sống trung bình 74,7 tuổi, nhưng số năm sống khỏe chỉ khoảng 65,4. Muốn đưa bố mẹ đi chơi xa, thì phải đi trong những năm bố mẹ còn khỏe.

Mình thấy đây là chỗ thời gian khác tiền rõ nhất. Tiền thì năm 35 hay năm 45 tuổi kiếm vẫn tiêu được. Còn có những khoảng thời gian giống như mùa vải: đến mùa thì có, hết mùa rồi thì giàu mấy cũng không mua được vải tháng Giêng.

Trong cuốn sách của Housel có trích một câu của một nhà nghiên cứu từng hỏi chuyện rất nhiều người cao tuổi về bài học lớn nhất đời họ: con cái không cần tiền của bạn, hay những thứ tiền của bạn mua được, bằng việc có bạn ở bên.

Cô bé mười tuổi kia không viết câu đó ra. Nhưng tờ danh sách 22 dòng nói đúng như vậy.

Cả ông El-Erian lẫn Alan Phan đều từng sống theo một kiểu rất quen: cứ làm đã, sống sau. Đến khi có một chuyện đủ lớn xảy ra, một tờ giấy của con, một ca mổ tim, họ mới dừng lại.

Chuyện của họ làm mình nghĩ lại lý do mình đầu tư.

Với mình, đầu tư không phải để ngồi nhìn tài sản tăng lên cho sướng mắt. Mình muốn có những nguồn thu nhập không bắt mình phải có mặt mỗi ngày, kiểu thu nhập thụ động, để mình được tự do sắp xếp thời gian của mình. Có thời gian cho bản thân, và cho những người thân yêu nhiều hơn.

Nói "thụ động" nghe thì nhàn, chứ thật ra để xây được nó cũng mất công, mất thời gian, và vẫn phải để mắt tới. Chuyện này mình sẽ nói kỹ ở một bài khác. Nhưng hướng đi thì rõ: tiền làm việc thay mình một phần, để mình lấy lại một phần thời gian.

Đi theo hướng đó, có lúc mình cũng phải dồn sức. Mình nghĩ chuyện đó bình thường, nhất là khi đang có nợ, đang gỡ một sai lầm, hay đang xây một thứ chưa tự chạy được. Chỉ là phải biết mình đang dồn sức để làm gì, đến khoảng nào thì dừng, và có những thứ không đem ra đổi, như sức khỏe hay vài bữa cơm với người nhà. Không thì "cố vài năm" rất dễ thành "để sau", mà cái "sau" ấy cứ lùi mãi. Bài đầu tiên của chặng này mình cũng đã nói, cái mốc "đủ" thường tự dời ra xa mỗi khi mình đến gần.

Chuyện Alan Phan còn một đoạn mình rất thích. Sau ca mổ, ông lập danh sách một trăm việc muốn làm trước khi chết, toàn việc lớn, như xin làm thủy thủ tình nguyện sáu tháng trên một con tàu bảo vệ môi trường. Nhưng ông vẫn còn trách nhiệm với cổ đông, không thể bỏ công ty lâu như thế.

Thế là ông chọn cách nhỏ hơn. Mỗi ngày ông bắt mình "biến mất" khỏi công việc một, hai tiếng. Để điện thoại lại, đi bộ ra biển nằm nghe sóng, hoặc vào nhạc viện nghe sinh viên tập đàn. Cuối tuần thì không nghĩ đến chuyện làm ăn, đi dạy tennis miễn phí cho trẻ em nghèo, đi trồng cây, nấu ăn ở bếp từ thiện. Ông viết rằng những niềm vui nhỏ ấy lại đẹp hơn những giấc mơ tham vọng lớn lao.

Mình thích đoạn này vì nó thực tế. Không phải ai cũng nghỉ việc được như ông El-Erian. Nhưng hầu như ai cũng có thể lấy một chút của cái "để sau" ra sống ngay từ bây giờ.

Nói vậy, mình không có ý khuyên mọi người bớt kiếm tiền để sống chậm lại.

Thứ nhất, giàu không có nghĩa là phải nghèo thời gian. Bill Gates từng kể ông xếp lịch kín từng phút, cho đến khi Warren Buffett cho ông xem cuốn sổ lịch gần như trống trơn của mình. Buffett nói ông mua được gần như mọi thứ, trừ thời gian. Cuốn sổ trống ấy là do ông tự giữ, không phải tự nhiên mà có. Tiền chỉ cho mình quyền chọn, còn có giữ được thời gian hay không là ở mình.

Thứ hai, nhiều người thiếu thời gian là vì đang thiếu tiền. Người phải làm hai việc mới đủ tiền nhà, người vừa đi làm vừa chăm bố mẹ ốm, đâu có nhiều lựa chọn. Với họ, việc cần trước là tăng thu nhập và có một khoản dự phòng, như mình đã viết ở hai bài trước. Chính ông El-Erian cũng nói mình may mắn.

Thứ ba, có những giai đoạn làm nhiều là hợp lý. Mới đi làm, đang xây sự nghiệp, đang trả nợ, hay muốn học thật giỏi một nghề, đôi khi phải dồn sức một thời gian.

Cuối cùng, mấy con số ngày còn lại ở trên chỉ là một cách nhìn. Chẳng ai biết bố mẹ còn khỏe đến bao giờ, hay con còn thích đi chơi với bố mẹ đến năm mấy tuổi. Về nhà cũng không phải lúc nào cũng vui, như bạn ở Sài Gòn kia đã kể. Đếm ra chỉ để mình đỡ mơ hồ, chứ không phải để tự dọa mình hay ép ai phải về nhà nhiều hơn.

Nếu muốn thử, bạn lấy một tờ giấy và dành khoảng 15 phút.

• Bước 1: Viết ra hai, ba người hoặc việc mà nếu bỏ lỡ, bạn sợ sau này tiếc nhất. Bố mẹ, con cái, một người bạn, sức khỏe của mình, hay một việc muốn làm từ lâu.
• Bước 2: Giống cô bé kia, viết ra những dịp liên quan đến họ mà bạn đã lỡ trong năm qua, ghi lý do bên cạnh. Không cần tự trách, chỉ xem các lý do có lặp đi lặp lại không.
• Bước 3: Với mỗi người ở bước 1, ước chừng còn bao nhiêu lần nếu cứ giữ nhịp như bây giờ. Mỗi năm mình ở với bố mẹ bao nhiêu ngày? Con còn bao nhiêu mùa hè trước khi đi học xa? Không cần chính xác, đủ để mình nhìn thấy là được.
• Bước 4: Lấy một quyết định về tiền mà bạn đang phân vân: nhận thêm việc, lên chức, mua một tài sản phải trông nom nhiều, hay chuyển ra xa cho rẻ. Viết hai dòng: nó mang về thêm bao nhiêu tiền, và nó lấy đi những giờ nào, của ai. Nếu phải dồn sức một thời gian, ghi luôn bao giờ dừng và thứ gì không đem ra đổi.
• Bước 5: Chọn một việc nhỏ trong cái "để sau" của bạn và làm luôn trong tháng này. Một chuyến về nhà, một buổi tối không mở app xem giá, một buổi sáng tự đưa con đi học.

Mỗi dòng trong danh sách của cô bé đều có lý do. Một chuyến công tác, một cuộc họp, một cuộc gọi gấp. Không lý do nào sai cả. Chỉ là cộng lại thì một năm học đã gần trôi qua.

Mình mong khi bạn đã có một công việc tốt, hiểu hơn về tiền và biết dùng những gì học được để đầu tư, thì thứ bạn nhận về không chỉ là tài sản tăng lên. Mà còn là nhiều thời gian rảnh hơn, và được tự do chọn dành thời gian đó cho ai.

Tiền năm sau vẫn có thể kiếm lại. Nhưng người thân hôm nay còn ở bên mình, chưa chắc ngày mai vẫn còn ở đó. Có những khoảnh khắc quan trọng, khi đã trôi qua, thì có bao nhiêu tiền cũng không mua lại được.