Niềm tin về tiền của mình đến từ đâu?

Một bạn làm văn phòng từng kể về cái Tết khi còn nhỏ: nhà hết tiền, mẹ nhờ bạn ấy sang nhà bà con vay 50 nghìn đồng để mua chút bánh mứt và thịt. Những năm trước đó, bố mẹ đi làm thuê xa, hai anh em ở nhà có lúc ăn cơm với đậu đũa hấp và muối ớt suốt cả tháng.

Đến tuổi 31, sau tám năm kết hôn, hai vợ chồng đã để dành được hơn 900 triệu đồng. Bạn ấy vẫn tính khá kỹ từng khoản chi, và bắt đầu tự hỏi mình đang tiết kiệm hay keo kiệt. Trong lời tự kể, bạn ấy cũng nghĩ tuổi thơ thiếu thốn có thể đã ảnh hưởng đến cách mình dùng tiền.

Mình không muốn vội trả lời câu hỏi ấy. Trước khi đánh giá một cách chi tiêu, mình muốn hiểu người đó đã học cách nhìn tiền như thế nào.

Bởi cùng một khoản tiền còn lại trong tài khoản, có người thấy yên tâm, có người lại tiếc vì chưa dùng nó để tận hưởng cuộc sống. Một người nhìn khoản vay và nghĩ đến cơ hội. Người khác nhìn vào đó và nhớ đến những tháng gia đình phải xoay tiền trả nợ.

Nếu chỉ nhìn quyết định cuối cùng, chúng ta rất dễ thấy người kia khó hiểu. Nhưng quyết định ấy không bắt đầu vào lúc họ mở ứng dụng ngân hàng. Trước quyết định ấy là những trải nghiệm đã góp phần định hình cách họ nhìn tiền.

Niềm tin về tiền không chỉ đến từ điều mình biết. Nó còn đến từ những gì mình đã sống qua và những người mình sống cùng.

Mình muốn cùng bạn nhìn lại đoạn đường ấy qua bốn nơi gần gũi: gia đình, trải nghiệm của bản thân, môi trường xung quanh và những quan niệm văn hóa. Các nguồn này thường trộn vào nhau, chứ không nằm gọn trong bốn ngăn riêng biệt.

Trước khi biết lãi suất là gì, một đứa trẻ đã có thể nghe người lớn nói về tiền.

Có nhà hay nhắc phải để dành. Có nhà nói làm được thì cũng phải biết hưởng. Có nhà coi vay mượn là điều cần tránh, còn nhà khác xem vay vốn để làm ăn là một việc bình thường. Những câu nói ấy cho đứa trẻ một cách gọi tên điều tốt, điều đáng lo và điều nên làm.

Nhưng lời nói chỉ là một phần.

Có một người mẹ ở Hà Nội kể rằng những cuộc nói chuyện về tiền với con thường diễn ra ngay trên đường đưa đón, trong bữa cơm, hoặc khi hai mẹ con gặp một chuyện đáng bàn. Khi con còn nhỏ, người mẹ ấy giải thích tiền mua thức ăn, quần áo đến từ công việc của bố mẹ, chứ không tự có trong chiếc thẻ ngân hàng.

Năm con gái bảy tuổi, mẹ chuẩn bị sinh em bé. Cô bé đưa số tiền mừng tuổi đã dành dụm cho mẹ để mua đồ cho em. Đến năm mười tuổi, mẹ để con tập tính món ăn và đi chợ trong một khoản tiền được giao, sao cho đủ bữa cho cả nhà.

Điều đáng chú ý không phải cô bé để dành được bao nhiêu. Tiền được đặt vào những việc rất cụ thể: công sức của bố mẹ, một bữa cơm, sự quan tâm tới em. Qua những việc ấy, người mẹ cho con thấy tiền đến từ đâu và có thể dùng để chăm lo cho người thân như thế nào.

Trong một nghiên cứu công bố năm 2018 ở Mỹ, các nhà nghiên cứu phỏng vấn 115 người, gồm những người trẻ cùng một số bố mẹ và ông bà của họ. Khi hỏi gia đình đã dạy về tiền như thế nào, nhóm nhận ra ba cách nổi bật: làm gương, trò chuyện và để con học qua trải nghiệm. Trong dữ liệu phỏng vấn, trò chuyện là cách được nhắc đến nhiều nhất.

Nghiên cứu chỉ phỏng vấn một nhóm người được chọn vì dễ tiếp cận, nên không thể từ đó kết luận mọi gia đình đều dạy con giống nhau. Nhưng nó giúp nhìn rõ một điều: bài học về tiền trong nhà không chỉ nằm trong những câu dặn dò.

Vì thế, khi nhìn lại gia đình mình, câu hỏi không chỉ là “bố mẹ từng dạy mình câu gì?”. Còn có thể hỏi: “Trong nhà, chuyện tiền thường được nói với nhau ra sao? Mình được tham gia đến đâu? Có điều gì mọi người làm đi làm lại mà mình coi là bình thường?”.

Mình nghĩ hỏi như vậy công bằng hơn việc tìm một người để quy trách nhiệm cho thói quen hiện tại. Bố mẹ cũng phải xoay xở với hoàn cảnh của họ, bằng những điều họ biết lúc ấy.

Một nguyên tắc giúp gia đình đi qua giai đoạn khó khăn rất đáng được trân trọng. Chỉ là khi mang nguyên tắc đó sang cuộc sống của mình, mình muốn hiểu cả lý do phía sau nó, thay vì giữ lại mỗi câu kết luận.

“Đừng vay tiền” có thể là lời nhắc về việc không cam kết quá sức. “Có tiền thì phải mua đất” có thể chứa mong muốn gia đình có một chỗ dựa lâu dài. Hiểu điều người lớn muốn bảo vệ không buộc chúng ta phải làm y hệt mọi quyết định của họ.

Gia đình cho chúng ta những bài học đầu tiên. Sau đó, cuộc sống tiếp tục dạy bằng những chuyện xảy ra với chính mình.

Một bạn hơn 30 tuổi từng kể rằng lúc công việc ổn định, thu nhập khá, bạn ấy không để dành. Bạn ấy nghĩ mình còn trẻ, có sức khỏe, tiền tiêu hết rồi vẫn kiếm lại được. Tích góp, trong cách nhìn lúc ấy, là việc của những người quá lo rủi ro.

Rồi một người bạn thân bị tai nạn giao thông, phải nằm viện nửa năm và mất việc. Khi đến thăm, thấy mẹ của người bạn ngồi cạnh giường đếm từng viên thuốc, bạn ấy bắt đầu nghĩ khác. Theo lời kể, từ đó bạn ấy dành lại một phần thu nhập, không phải bỏ hết những cuộc vui, mà vì đã thấy có lúc một người vẫn cần sống nhưng không còn làm ra tiền.

Điều thay đổi ở đây không chỉ là một thói quen chi tiêu. Một khoản tiền để dành từng mang nghĩa lo xa quá mức, sau trải nghiệm ấy lại mang nghĩa chuẩn bị cho lúc mình không còn chủ động được như hôm nay.

Morgan Housel có một cách giải thích mình thấy hợp với chuyện này: chúng ta xây cách hiểu thế giới từ trải nghiệm riêng, rồi dễ dùng cách hiểu ấy để giải thích cả những điều vượt xa phần đời mình từng biết. Người khác đã đi qua một đoạn đường khác, nên có những điều họ thấy hợp lý mà mình nghe rất khó chấp nhận.

Với mình, ý này không có nghĩa ai cũng đúng. Nó nhắc mình phân biệt hai việc: một trải nghiệm đáng được lắng nghe, và một kết luận cần được kiểm tra.

Khi một người nói họ không muốn vay tiền, trước khi khuyên họ bớt thận trọng, mình muốn hiểu vì sao khoản nợ có sức nặng với họ như vậy. Khi một người coi tận hưởng hiện tại là quan trọng, mình cũng không muốn mặc định họ thiếu trách nhiệm. Điều họ đã đi qua có thể khác điều mình từng biết.

Nhưng hiểu được lý do không có nghĩa là phải đồng ý với mọi kết luận. Một chuyện xảy ra với mình rất đáng ghi nhớ; nó vẫn cần được đặt cạnh hoàn cảnh hiện tại và những điều mình chưa từng trải qua.

Một trải nghiệm có thể dạy mình điều quan trọng, mà vẫn chưa đủ để đại diện cho cả thế giới.

Không phải niềm tin nào cũng đến từ một biến cố lớn. Có những điều chỉ cần nghe nhiều, thấy nhiều là dần trở nên quen thuộc.

Bạn thử nhìn những cuộc nói chuyện về tiền mình tham gia gần đây. Mọi người thường kể chuyện gì? Những khoản lãi, những món đồ mới, chuyện làm ăn, hay cách giữ tiền cho gia đình? Khi một người có lựa chọn khác số đông, họ được hỏi để hiểu thêm, hay bị coi là không biết tận dụng cơ hội?

Những câu hỏi ấy giúp mình nhìn lại những điều mình thường nghe từ người xung quanh, chứ không phải chọn ra một nhóm người để tránh xa.

Một nghiên cứu ở Hà Lan tận dụng việc giải xổ số được phân theo mã bưu chính để xem người trúng giải và hàng xóm thay đổi tiêu dùng ra sao. Điểm đáng chú ý là những hộ không chơi xổ số nhưng sống sát người trúng giải cũng có mức tiêu dùng ô tô cao hơn nhóm đối chiếu.

Đây là bằng chứng về ảnh hưởng xã hội lên một loại tiêu dùng trong một bối cảnh cụ thể. Nó không nói rằng cứ mua xe là để chạy theo hàng xóm, cũng không trực tiếp đo toàn bộ niềm tin về tiền. Nhưng nó nhắc mình rằng lựa chọn tưởng rất riêng đôi khi vẫn có sự góp mặt của những người xung quanh.

Nếu điều người khác đang làm ảnh hưởng đến mình, mình muốn nhận ra điều đó trước khi gọi lựa chọn ấy là một nhu cầu vốn có.

Môi trường còn có một phần khác: người đang giải thích về tiền cho mình có lợi ích gì trong lời giải thích đó?

Charlie Munger nói khá nhiều về cách phần thưởng và lợi ích có thể làm lệch phán đoán. Đáng chú ý là sự lệch ấy không nhất thiết bắt đầu bằng ý định lừa ai. Người đưa lời khuyên cũng có thể tin vào cách nhìn thuận lợi cho công việc của họ.

Vì thế, trước khi dùng lời một người để xây niềm tin của mình, mình sẽ hỏi họ kiếm tiền bằng cách nào. Một người được trả tiền khi giao dịch xảy ra có thể nhìn việc giao dịch khác người phải sống cùng khoản đầu tư nhiều năm.

Điều đó không tự động khiến lời khuyên sai. Nó chỉ là một phần bối cảnh cần biết. Và câu hỏi này nên được đặt cả với những nơi mình có thiện cảm, kể cả The Money Brew.

Mình nghĩ có một phép thử khá hữu ích: nếu nghe cùng chuyện này từ một người không quen, không thuộc nhóm mình thích, mình có còn thấy lập luận thuyết phục không?

Nếu không, có thể mình bị thuyết phục một phần vì người nói, chứ không chỉ vì điều họ nói.

Gia đình là những người cụ thể. Môi trường là những người và thông tin mình thường tiếp xúc. Còn văn hóa nằm trong những điều được coi là đương nhiên: đến tuổi nào thì nên có gì, thế nào là một người biết lo, một đám cưới ra sao mới được xem là tươm tất.

Một bạn nữ 29 tuổi từng kể chuyện hai người yêu nhau gần ba năm nhưng chưa cưới. Người yêu bạn ấy mới có công việc ổn định khoảng một năm, chưa tích lũy được nhiều; bố mẹ làm nông, vừa xây nhà và còn nợ. Bạn ấy chấp nhận đám cưới nhỏ, nhưng người yêu vẫn muốn chờ để lo được một đám cưới đàng hoàng. Mẹ bạn ấy thì lo một người gần 30 tuổi chưa có tiền sẽ khó lo cho gia đình.

Trong lời kể đó, câu hỏi không chỉ là đủ tiền cưới chưa. Còn có những cách hiểu khác nhau về trách nhiệm, sự ổn định và một đám cưới nên như thế nào.

Mình không biết đầy đủ hoàn cảnh để kết luận ai đúng. Nhưng đây là một chỗ đáng dừng lại: phần nào là nhu cầu thực tế, phần nào là một chuẩn mực mọi người đang dùng để đánh giá nhu cầu ấy?

Lo cho cuộc sống sau kết hôn là việc thực tế. Nhưng coi một mức tài sản ở một độ tuổi là bằng chứng đầy đủ về trách nhiệm thì cần hỏi thêm. Muốn bố mẹ vui trong ngày cưới cũng là một mong muốn đáng hiểu. Nhưng mong muốn đó có bắt buộc phải được thể hiện bằng quy mô buổi lễ không?

Tách các câu hỏi ấy ra, mình thấy chưa cần vội chọn giữa “truyền thống là đúng” và “truyền thống chỉ gây áp lực”.

Bởi một quan niệm văn hóa thường chứa cả điều chúng ta quý trọng lẫn cách quen thuộc để thể hiện điều đó. Hai thứ không phải lúc nào cũng cần giữ nguyên cùng nhau.

Mình vẫn có thể coi trọng gia đình mà muốn bàn lại cách chia sẻ trách nhiệm tài chính. Vẫn muốn có chỗ ở ổn định mà cần cân nhắc thời điểm mua nhà. Vẫn muốn một ngày cưới có ý nghĩa mà không lấy chi phí buổi lễ làm thước đo tình cảm.

Nhìn lại một quan niệm không có nghĩa là bỏ đi giá trị mình muốn giữ.

Đọc đến đây, mình không muốn bạn thấy rằng mọi điều mình tin về tiền đều là thứ cần sửa.

Có những niềm tin đã giúp mình sống có trách nhiệm. Có những nguyên tắc vẫn vừa với hoàn cảnh hiện tại. Hiểu chúng đến từ đâu có thể khiến mình giữ chúng có ý thức hơn, chứ không nhất thiết phải làm ngược lại.

Có hai cách giải thích mình thấy quá dễ: một là cho rằng cách mình quen làm luôn đúng; hai là đổ mọi khó khăn tài chính cho “tư duy sai”.

Không vay có thể là lựa chọn, cũng có thể đơn giản vì không đủ điều kiện vay. Chưa đầu tư có thể vì chưa tin, cũng có thể vì khoản tiền đang cần cho việc khác. Hai hành vi giống nhau chưa đủ để kết luận hai người có cùng niềm tin.

Một mức thu nhập không đủ cho nhu cầu thiết yếu cũng không được giải quyết chỉ bằng việc nghĩ tích cực hơn. Khi nhìn vào quyết định của một người, mình muốn xét cả hoàn cảnh sống của họ, thay vì chỉ phân tích thái độ.

Và ngay cả khi đã hiểu nguồn gốc của một niềm tin, mình vẫn cần kiểm tra nội dung của nó. Một lời khuyên đến từ bố mẹ chưa vì thế mà đúng trong mọi tình huống. Một ý đến từ mạng xã hội cũng chưa vì thế mà sai.

Nguồn gốc giúp mình hiểu vì sao điều đó có sức nặng. Bằng chứng và hoàn cảnh giúp mình cân nhắc có nên làm theo hay không.

Nếu muốn thử, bạn hãy chọn một câu thường xuất hiện trong đầu khi phải quyết định chuyện tiền. Chỉ một câu thôi.

Chẳng hạn: “Có nhà mới là ổn định”, “Vay tiền là điều nên tránh”, “Kiếm được thì phải biết hưởng”, hoặc “Mình không hợp với đầu tư”.

Sau đó dành khoảng mười phút trả lời bốn câu hỏi:

• Mình bắt đầu tin điều này từ đâu? Một câu người lớn hay nói, một chuyện đã xảy ra, một nhóm mình thường nghe, hay một quan niệm được nhiều người coi là bình thường? Nếu không nhớ, cứ ghi chưa nhớ.
• Điều này đang bảo vệ thứ gì mình coi trọng? Sự ổn định, quyền tự chủ, niềm vui hiện tại, hay trách nhiệm với gia đình?
• Mình đang áp dụng nó trong hoàn cảnh nào? Có điều kiện nào phía sau câu nói mà mình đã bỏ quên không?
• Muốn kiểm tra nó, mình cần biết thêm điều gì? Một con số của chính gia đình mình, cách khoản vay vận hành, hay trải nghiệm của một người có hoàn cảnh khác?

Bạn chưa cần chốt giữ hay bỏ ngay. Mục tiêu của bài tập là nhìn rõ hơn điều đang dẫn mình đến một quyết định, không phải tự chấm điểm xem mình có tư duy tiền bạc tốt hay xấu.

Nếu muốn viết tiếp, hãy thử bổ sung điều kiện vào câu ban đầu. Thay vì “mình không hợp với đầu tư”, có thể là “mình chưa hiểu và chưa có khoản tiền phù hợp để đầu tư vào thứ này”. Câu sau không ép mình phải tham gia. Nó chỉ nói rõ hơn điều mình biết và điều mình chưa biết.

Mình nghĩ đó là một khởi đầu vừa sức. Không phải thay toàn bộ cách nhìn về tiền sau một bài đọc, mà là nhận ra trong một câu tưởng rất hiển nhiên vẫn còn những điều đáng hỏi.

Những gì mình từng được dạy và từng trải qua vẫn có giá trị. Chỉ là từ đây, mình có thể hiểu rõ hơn vì sao mình muốn giữ chúng.