Tròn 10 năm trong thị trường tài chính, mình học được gì?

Nói thật, phần lớn những điều mình sắp kể không mới. Nghe qua còn thấy rất bình thường. Kiểu như ai đầu tư một thời gian cũng từng nghe: phải quản lý rủi ro, đừng all-in, đừng tin kèo của người khác quá. Nghe thì chúng ta rất dễ gật đầu, vì ai cũng nghĩ mình đã biết thừa.

Nhưng hồi mình mới bắt đầu, mình cũng gật đầu như thế. Rồi vẫn làm ngược lại.

Năm 2016, mình bước vào thị trường tài chính khi gần như chưa biết gì. Ban đầu là học cách làm trader. Tự mày mò phân tích kỹ thuật, xem mô hình giá, vẽ hỗ trợ kháng cự. Có lúc chart của mình nhiều đường hơn sơ đồ quy hoạch Hà Nội. Nhìn thì có vẻ chuyên nghiệp đấy. Nhưng thỉnh thoảng nhìn lại mình cũng không nhớ cái đường đó vẽ để làm gì.

Mãi về sau mình mới thấy, những bài học nghe đơn giản nhất thường là những thứ mình chỉ hiểu sau khi đã trả giá. Có khi trả bằng tiền. Có khi trả bằng mấy đêm nhìn danh mục rồi tự hỏi tại sao hôm ấy mình lại quyết định như thế.

Nên hôm nay mình không định nói gì cao siêu. Chỉ kể lại vài điều sau mười năm, để ai đang bắt đầu đỡ phải học đúng những bài mình từng học theo cách hơi đắt.

Sau đó mình tìm hiểu crypto, đầu tư giá trị, đầu tư dài hạn, vĩ mô, lãi suất, chu kỳ. Mỗi lần đọc được một thứ mới, mình lại có cảm giác lần này mình hiểu rồi.

Nhưng thị trường không quan tâm mình vừa đọc xong cuốn gì.

Có những bài học chỉ thật sự hiểu khi mất tiền. Sách dạy mình về cắt lỗ. Một lệnh đi ngược mới dạy mình cảm giác không muốn cắt lỗ là thế nào. Sách nói về lòng tham. Một đợt thị trường tăng nóng mới cho mình biết lòng tham của bản thân nó nói chuyện ngọt thế nào.

Mười năm đi qua, mình không dám nhận là hiểu hết thị trường. Có giai đoạn kiếm được tiền, tự nhiên thấy cách nghĩ của mình hợp lý hơn hẳn. Có giai đoạn sai liên tiếp, lại nghi ngờ cả những thứ trước đó mình từng tin.

Sau cùng, điều mình học được không phải là cách đoán giá chuẩn hơn. Mình học được cách bớt tin rằng mình đoán được. Và nếu có một lần mình sai, đừng để lần sai đó kéo tất cả những thứ khác đi cùng.

Mới vào thị trường, mình thích đi tìm một phương pháp hoàn hảo.

Nghe ai nói phân tích kỹ thuật hiệu quả, mình học. Nghe ai kể mua cổ phiếu rồi giữ mấy năm, mình cũng thấy có lý. Có người nói crypto là tương lai. Có người nói tiền gửi mới là chân ái. Ai nói cũng có ví dụ. Ai nói cũng có một giai đoạn họ đúng rất đẹp.

Có thời điểm, cứ gặp một phương pháp thắng vài lệnh là mình nghĩ: à, đây rồi.

Rồi nó thua.

Lại đi tìm cái khác.

Đi tìm chén thánh giống đi tìm quán phở ngon nhất Hà Nội. Ai cũng có một quán quen để bảo là ngon nhất. Nhưng hôm nào bụng yếu, ăn sai giờ, hay gặp đúng bát nước dùng hơi mặn thì quán ngon nhất cũng thành trải nghiệm đáng suy nghĩ.

Đầu tư cũng vậy. Không có cách nào tốt trong mọi hoàn cảnh, với mọi người. Có người hợp giao dịch ngắn hạn vì có thời gian, có hệ thống và chịu được áp lực. Có người mua một tài sản rồi giữ nhiều năm vì họ hiểu nó và không cần đụng vào khoản tiền ấy.

Nhiều khi chúng ta lấy cách làm của một trader áp vào cuộc sống của mình. Họ ngồi trước màn hình cả ngày, còn những ai tối về mới có thời gian mở chart mà mang nguyên cách đó về dùng thì chẳng khác nào mua giày đá bóng của cầu thủ chuyên nghiệp để đi chợ.

Một phương pháp tốt là phương pháp chúng ta theo được khi thị trường không đẹp. Nếu một khoản đầu tư làm mình cứ vài phút lại mở điện thoại xem, nghe tin xấu là mất ngủ, thì nó đang không hợp với mình. Không phải vì mình yếu. Chỉ là mức rủi ro đó lớn hơn khả năng chịu đựng của mình.

Có những chuyện rất đơn giản. Nhưng mình phải mất khá nhiều tiền mới chịu tin.

Một bài học khác mình học mãi mới thấm là thị trường luôn thay đổi.

Có thời điểm tiền rẻ, tài sản nào cũng tăng. Chỉ cần mua được một thứ đang lên là chúng ta đã dễ thấy mình có tầm nhìn. Người giữ tiền mặt trông như bỏ lỡ cuộc vui. Rồi lãi suất tăng, tiền rút đi, những câu chuyện trước kia nghe rất hấp dẫn bỗng trở nên khó kể. Tự nhiên ai cũng hỏi lợi nhuận đâu, dòng tiền đâu, giá trị ở đâu.

Mình từng nghĩ nếu đọc tin đủ nhiều, theo dõi đủ sát, mình sẽ đoán được thị trường sắp làm gì. Mà nghĩ kỹ, đây cũng là cái bẫy chúng ta rất dễ mắc. Sáng dậy xem tin. Tối đi ngủ cũng xem tin. Có lúc chưa kịp kiếm tiền đã mất hết năng lượng vì cố đoán.

Rồi mình thấy có quá nhiều thứ nằm ngoài tầm tay. Mình không biết thị trường khi nào giảm mạnh, chính sách mới xuất hiện lúc nào, căng thẳng địa chính trị đi tới đâu. Cũng không biết Trump sẽ phát biểu gì về Iran, hay một dòng tin nửa đêm có khiến giá sáng hôm sau đổi màu không.

Những thứ ấy vẫn ảnh hưởng đến tiền của mình. Nhưng mình không điều khiển được chúng.

Cố timing thị trường giống đứng ở bờ biển rồi tuyên bố mình sẽ đoán đúng từng con sóng. Đến lúc sóng đánh ướt quần một cái là bớt nói đạo lý hẳn.

Mình vẫn đọc, vẫn học, vẫn cố hiểu mình đang mua cái gì. Nhưng phân tích giúp mình chuẩn bị một quyết định, chứ không biến mình thành người biết trước tương lai.

Sau này, mình tập trung vào mấy thứ tẻ nhạt hơn: tỷ trọng mỗi tài sản, khoản dự phòng, mức đòn bẩy và cách xử lý nếu luận điểm ban đầu sai.

Mình không biết ngày mai có mưa.

Nhưng mang ô thì đỡ ướt hơn.

Mỗi giai đoạn thị trường lại có một nhân vật chính.

Có lúc ai cũng nói về cổ phiếu. Có lúc đi đâu cũng nghe chuyện đất. Có lúc vàng trở thành nơi người ta gửi gắm niềm tin. Có lúc crypto nóng đến mức ngồi ăn cơm gia đình cũng có người hỏi mình nên mua đồng nào.

Mình không chê. Mình cũng từng như vậy.

Khi một tài sản tăng mạnh, cảm giác đứng ngoài khó chịu lắm. Nhìn người khác kiếm tiền, tiền mặt trong tài khoản tự nhiên trông rất vô dụng. Rồi chúng ta mua. Mua một ít thì thấy chưa đủ. Tăng tiếp thì muốn mua thêm. Đến lúc trong danh mục có quá nhiều, chúng ta bắt đầu kể cho chính mình nghe rằng đây là cơ hội hiếm có, rằng lần này khác, rằng giữ tiền mặt mới là rủi ro.

Nhiều lúc, cái chúng ta bảo là niềm tin chỉ là đã mua quá nhiều nên buộc phải tin thôi.

Mình đã thấy không ít người đặt phần lớn tiền của mình vào một mã cổ phiếu, một mảnh đất, hoặc một đồng coin. Lúc giá lên, câu chuyện nghe rất hay. Đến khi nó xuống, mới thấy một danh mục một màu nó mệt thế nào.

Thị trường tăng nóng làm người tỉnh cũng có lúc mất cảnh giác. Khi chúng ta kiếm được tiền ở một nơi, rất dễ nhầm giữa việc mình hiểu nơi ấy và việc nơi ấy đang thuận gió với mình.

Hai chuyện khác nhau.

Mình không còn thích hỏi thị trường nào tốt nhất. Nó giống hỏi món nào ngon nhất. Có hôm mình muốn ăn phở. Có hôm bụng khó chịu, cháo trắng mới là chân ái.

Cổ phiếu, tiền mặt, vàng, trái phiếu, crypto hay khoản đầu tư vào công việc kinh doanh của mình đều có chỗ đứng riêng. Mình không cần có hết. Nhưng mình không muốn cuộc sống phụ thuộc vào một câu chuyện duy nhất.

Phân bổ danh mục nghe chán thật. Nó không làm mình thắng lớn nhất trong một năm đẹp. Nhưng nó giúp mình còn tiền để đi qua năm xấu. Mình thấy thế là đủ quan trọng rồi.

Có một phiên bản của mình rất kỷ luật. Phiên bản ấy thường xuất hiện buổi tối, khi thị trường đã đóng cửa. Mình ngồi viết kế hoạch: mua vì cái gì, sai thì xử lý thế nào, bỏ bao nhiêu tiền, cắt lỗ ở đâu. Viết xong đọc lại thấy mình cũng ra dáng nhà đầu tư lắm.

Rồi sáng hôm sau thị trường mở cửa.

Giá tăng nhanh một cái là mọi kế hoạch bắt đầu lung lay. Thấy người khác khoe lãi, chúng ta sợ bỏ lỡ. Giá giảm, chúng ta sợ mất thêm. Một tin nhắn trong nhóm chat bảo "con này sắp chạy" cũng đủ làm kế hoạch từ tối qua trông hơi ngây thơ.

Mình từng nghĩ người có kỷ luật là người không bao giờ phá kỷ luật. Sau này mình thấy không đúng. Mình vẫn có lúc mua vội, giữ một khoản lỗ lâu hơn dự tính vì không muốn nhận mình sai, hoặc lãi rồi lại muốn mua thêm. Và mình nghĩ nhiều người trong chúng ta cũng từng có những lần như vậy. Tiền thật vào lệnh rồi, đầu óc không còn giống lúc ngồi uống cà phê viết kế hoạch nữa.

Có một giọng nói trong đầu rất hay: "Lần này khác." "Mình theo dõi kỹ rồi." "Thêm một chút thôi." Giọng ấy nói rất tự tin. Và thường khá đắt.

Mình không cố biến bản thân thành người không bao giờ sai nữa. Mình chỉ cố làm sao để dù có một ngày cư xử ngu ngốc, cái ngu ấy cũng không làm vỡ danh mục.

Đừng dồn hết tiền vào một ý tưởng chỉ vì đang hào hứng. Đừng dùng đòn bẩy đến mức thị trường rung một cái là bị ép bán. Đừng coi tiền lời là tiền miễn phí. Và đừng rơi vào cái bẫy muốn gỡ lại thật nhanh.

Nhiều khoản lỗ nhỏ thành khoản lỗ rất lớn không phải vì quyết định đầu tiên quá tệ, mà vì chúng ta không chịu để mình sai một lần. Càng muốn gỡ, càng bỏ thêm. Đến lúc nhận ra thì đã tự đẩy mình vào thế không quay đầu được.

Trong đầu tư, chúng ta không cần đúng mọi lần. Chỉ cần mỗi lần sai không mất quyền chơi tiếp.

Mình từng vào room chat, nghe môi giới, nhận kèo từ bạn bè. Có người phân tích rất thuyết phục, đọc xong đôi khi chúng ta có cảm giác không mua thì hơi phụ lòng người viết.

Nhưng tham khảo với giao quyết định cho người khác là hai việc khác nhau.

Lúc có lãi, chúng ta nhận là do mình sáng suốt. Lúc lỗ, lại muốn tìm người để trách. Trách người share kèo, trách thị trường, trách tin ra không đúng lúc. Nhưng nút mua là tay mình bấm. Nút bán cũng là tay mình bấm.

Nhận điều đó hơi khó chịu, vì nó làm mình không còn chỗ trốn. Nhưng nó giúp chúng ta bớt phụ thuộc vào tiếng nói ngoài kia. Khi có cơ hội được nhắc đến, mình chỉ hỏi: mình có hiểu nó không, mình bỏ vào bao nhiêu tiền, và nếu nó đi ngược thì cuộc sống có bị ảnh hưởng quá nhiều không.

Cùng một mã cổ phiếu, có người giữ được ba năm vì nó chỉ là phần nhỏ trong danh mục. Với người khác, đó là tiền trả nợ hoặc tiền lo cho gia đình. Người khác cho mình góc nhìn. Họ không chịu rủi ro thay chúng ta.

Có thời gian mình mở điện thoại xem giá rất nhiều. Sáng xem. Trưa xem. Tối xem. Đang ăn cũng liếc. Mình nghĩ ai từng có một khoản đầu tư lớn hơn sức chịu đựng của mình cũng hiểu cảm giác ấy. Cứ như thể nhìn chăm thì thị trường sẽ ngại giảm trước mặt mình.

Nó không ngại.

Lúc ấy mình mới hiểu danh mục đang lớn hơn khả năng chịu đựng của đầu óc. Biến động là cái giá phải trả để có lợi nhuận. Nhưng nếu cái giá ấy là mất ngủ, mất tập trung, cáu với những người không liên quan, thì khoản đầu tư đó đang đắt quá.

Giảm bớt rủi ro không phải là hèn. Nó để chúng ta còn đủ tỉnh táo cho những quyết định sau này. Có người coi đầu tư giống nhảy dù. Mình thấy cũng đúng. Không cần nhảy cao nhất. Đáp xuống còn tỉnh táo đi uống cà phê là được.

Tiền nên phục vụ cuộc sống. Không phải để cuộc sống bị bảng giá điều khiển.

Sau mười năm trong thị trường tài chính, mình không có công thức nào để đưa cho mọi người. Mình vẫn có lúc tham, lúc FOMO, lúc nhìn lại một quyết định rồi tự hỏi sao hôm đó mình lại nghĩ thế.

Chỉ là mình bớt tin rằng mình kiểm soát được mọi thứ. Và mình nghĩ nếu chúng ta đi đủ lâu trong thị trường, ai rồi cũng sẽ có những lần nhận ra giới hạn của mình như vậy.

Chúng ta không biết thị trường sẽ đi đâu, chính sách nào sắp thay đổi, hay khi tiền thật đứng trước mắt mình có còn tỉnh táo không. Điều mình có thể làm chỉ là hiểu thứ mình mua, chia tiền ra, giữ một phần dự phòng và đừng để một lần sai làm mình mất quá nhiều.

Nghe không hoành tráng lắm. Nhưng mười năm rồi, mình thấy mấy thứ không hoành tráng ấy mới giữ chúng ta ở lại.

Tiền, với mình, không chỉ để mua đồ hay để có một con số đẹp hơn. Mình muốn nó cho mình khoảng thở. Khoảng thở để không phải nhận mọi công việc chỉ vì sợ thiếu tiền, để khi gia đình có chuyện mình có thể ưu tiên gia đình, và để thử một việc mới mà không hoảng ngay từ ngày đầu.

Và mình nghĩ, nhiều người trong chúng ta cũng đang tìm một khoảng thở như thế.

Thị trường không thưởng cho người nói hay nhất. Nó thường thưởng cho người ở lại được lâu nhất.

Còn vốn.

Còn bình tĩnh.

Còn cơ hội làm lại.