Tròn 10 năm trong thị trường tài chính, mình học được gì?
Mình bắt đầu với trading năm 2016. Mười năm sau, điều mình quan tâm không chỉ là kiếm được bao nhiêu, mà là đầu tư thế nào để có thêm tự do trong cuộc sống.

Sau mười năm, mình học được gì?
Hôm trước, rảnh rỗi ngồi lướt lại mấy file Google Drive cũ từ cái thời mới tập tành tìm hiểu tài chính. Tính ra, năm nay là tròn 10 năm mình thực sự bước chân vào thị trường này. Mười năm đem tiền thật, mồ hôi nước mắt thật đi đầu tư.
Sau mười năm lên xuống cùng thị trường, mình học được gì?
Nói thật phần lớn những điều mình sắp nói ra đây, nó không có gì mới mẻ hay cao siêu cả. Có khi bạn nghe qua còn thấy nó rất bình thường. Kiểu như ai tham gia thị trường một thời gian cũng từng bị nhét vào đầu mấy câu thần chú: phải quản lý rủi ro, đừng bao giờ all-in, đừng tin tuyệt đối vào kèo của người khác.
Nghe những câu đó, phản xạ tự nhiên của chúng ta là sẽ rất dễ bỏ qua, gật đầu cho xong chuyện kiểu như: "Biết rồi, nói mãi".
Hồi mình mới bắt đầu, mình cũng gật đầu y như thế. Xong rồi... mình làm ngược lại toàn bộ.
Quay lại năm 2016, mình bước vào thị trường tài chính với một cái đầu gần như trống rỗng nhưng lại ngập tràn sự tự tin của tuổi trẻ. Ban đầu là học cách làm trader. Cũng mày mò phân tích kỹ thuật, đọc sách nến Nhật, xem mô hình giá, kẻ hỗ trợ, vẽ kháng cự.
Có những lúc cái màn hình chart của mình nó chằng chịt các loại đường chỉ báo. Nhìn nó chằng chịt nhiều lớp y hệt như cái sơ đồ quy hoạch giao thông Hà Nội tầm nhìn 100 năm vậy.

Nhìn vào thì có vẻ nguy hiểm đấy, ra dáng dân chuyên nghiệp đấy. Nhưng giờ ngồi nghĩ lại, dám cá là lúc đó chính mình cũng không nhớ hết cái đường màu xanh màu đỏ đó mình vẽ ra để làm cái mục đích gì.
Mãi về sau này, qua đủ mọi cú vấp, mình mới ngộ ra một điều cốt lõi: Những bài học nghe có vẻ đơn giản nhất, thường lại là những thứ mình chỉ thực sự hiểu sau khi đã phải trả giá. Có khi trả giá bằng rất nhiều tiền. Có khi trả giá bằng những đêm thức trắng, rồi tự vò đầu bứt tai hỏi tại sao mình lại quyết định như vậy.
Sau giai đoạn đó, mình bắt đầu tìm hiểu rộng hơn. Phân tích kỹ thuật cũng tối giản hơn, theo cốt lõi cung cầu hơn.
Rồi mình đụng đến crypto, rồi nghiên cứu đầu tư giá trị, tư duy dài hạn, đọc về vĩ mô, chu kỳ kinh tế, lãi suất của FED. Cứ mỗi lần đọc xong một cuốn sách hay, học được một khái niệm mới, mình lại có cái cảm giác lâng lâng: "À, lần này thì mình hiểu bản chất rồi, thị trường không lừa mình được nữa đâu".
Nhưng cái thị trường này nó lạnh lùng lắm. Nó không hề quan tâm đến việc bạn vừa đọc xong cuốn sách gì, hay bạn nghĩ mình thông minh ra sao.
Có những bài học, bạn chỉ thật sự hiểu khi bạn mất tiền thật.
Mười năm đi qua, đến bây giờ mình không bao giờ dám nhận là mình hiểu hết thị trường. Có những giai đoạn kiếm được tiền rất dễ, mình thấy tư duy của mình sao mà hợp lý và nhạy bén thế. Nhưng rồi sau đó lại là những giai đoạn sai liên tiếp, sai đến mức mình hoài nghi toàn bộ những kiến thức, những nguyên tắc mà trước đó mình từng tôn thờ.
Cuối cùng, điều quan trọng nhất mình học được không phải là cách làm sao để đoán giá chuẩn hơn. Mình học được cách bớt tin rằng mình có khả năng đoán định được tương lai. Và quan trọng hơn cả: Nếu có một lần mình sai, tuyệt đối không được để cái sai đó kéo sập toàn bộ cuộc sống và những thứ khác đi cùng.

Bài học 1: Không có "chén thánh", chỉ có phương pháp vừa vặn với chính mình
Mới chân ướt chân ráo vào thị trường, ai cũng mang một tâm lý chung là đi tìm một phương pháp hoàn hảo. Mấy người trong nghề hay gọi đùa đó là đi tìm "chén thánh".
Nghe ai nói đánh theo phân tích kỹ thuật chính xác lắm, mình đi học. Nghe ai kể mua cổ phiếu vứt đó giữ vài năm rồi x5 x10 tài khoản, mình cũng thấy quá có lý. Có nhóm thì hô hào crypto mới là tương lai của nhân loại, tiền giấy sắp bỏ đi hết. Lại có những người thuộc trường phái ăn chắc mặc bền, bảo vệ quan điểm tiền gửi tiết kiệm hoặc mua vàng mới là chân lý.
Và ai nói cũng có ví dụ dẫn chứng đàng hoàng. Ai nói cũng có một giai đoạn lịch sử chứng minh họ đúng rất đẹp.
Và thế là có những thời điểm, cứ bắt gặp một phương pháp nào đó, thử đánh vài lệnh thấy thắng là chúng ta lại tự nhủ: "Đây rồi, tìm ra công thức làm giàu rồi".
Nhưng rồi lại thấy có vẻ không đúng, vẫn thấy thua.
Thua xong, chúng ta lại xách ba lô đi tìm một cái "chén thánh" khác. Cứ thế tạo thành một vòng lặp mệt mỏi.
Thực ra, đi tìm một phương pháp đầu tư hoàn hảo nó giống hệt như việc đi cãi nhau xem quán phở nào là ngon nhất Hà Nội vậy. Ai cũng có một quán tủ, một quán quen để bảo vệ đến cùng là nó ngon nhất.
Nhưng bạn thử nghĩ mà xem, hôm nào cơ thể bạn mệt mỏi, bụng dạ đang yếu, ăn sai giờ giấc, hay vô tình hôm đó bác chủ quán lỡ tay nêm bát nước dùng hơi mặn một chút... thì cái quán "ngon nhất" ấy cũng trở thành một trải nghiệm thảm họa mà bạn không muốn nhớ lại.
Đầu tư cũng y chang như vậy. Không có một cách thức nào là hoàn hảo trong mọi hoàn cảnh, và đặc biệt là không có cách nào đúng với tất cả mọi người.
Có người cực kỳ hợp với việc giao dịch ngắn hạn (Day Trading). Đơn giản vì công việc của họ cho phép họ có thời gian ngồi trước màn hình cả ngày, họ xây dựng được một hệ thống quản trị rủi ro chặt chẽ và thần kinh họ đủ thép để chịu được áp lực của những con số nhảy múa từng giây.
Ngược lại, có người mua một mảnh đất hay một mã cổ phiếu rồi vứt đấy mấy năm trời không thèm nhìn ngó, vì họ hiểu sâu về giá trị doanh nghiệp đó và khoản tiền đó là tiền nhàn rỗi, không ảnh hưởng gì đến cơm áo gạo tiền hàng ngày.
Mình từng chứng kiến rất nhiều người thất bại chỉ vì lấy cách làm của một trader chuyên nghiệp áp vào cuộc sống của một người làm công ăn lương. Bê nguyên một phương pháp đòi hỏi phải theo dõi sát sao, cắt lỗ quyết đoán về cho một người 6 giờ tối mới đi làm về, tay xách nách mang con cái rồi mới có thời gian mở chart lên xem.
Việc đó nhiều khi chẳng khác nào bạn bỏ tiền triệu ra mua một đôi giày đinh của cầu thủ đá giải ngoại hạng Anh... rồi xỏ nó vào chân để đi ra chợ mua mớ rau vậy. Nó kệch cỡm, nó đau chân, và nó hoàn toàn sai mục đích.
Một phương pháp đầu tư tốt, không phải là phương pháp mang lại lợi nhuận cao nhất trong thời gian ngắn nhất. Phương pháp tốt nhất là phương pháp mà bạn vẫn có thể ung dung theo đuổi nó ngay cả khi thị trường tồi tệ nhất.
Nếu một khoản đầu tư làm bạn cứ 5-10 phút lại phải rút điện thoại ra xem, thấy tin tức vĩ mô hơi xấu một tí là tối đó mất ngủ, thì tức là phương pháp đó đang không hợp với bạn, hoặc quy mô vốn đó đang sai. Không phải vì bạn hèn kém hay yếu tâm lý. Chỉ đơn giản là cái mức độ biến động rủi ro đó nó đã vượt qua sức chịu tải của hệ thần kinh và túi tiền của bạn.
Những điều này, giờ ngồi nói lại thì thấy nó hiển nhiên. Nhưng ngày xưa, mình đã phải trả một cái giá khá đắt bằng tiền mới chịu tin.

Bài học 2: Thị trường luôn biến đổi, còn chúng ta thì mắc kẹt trong ký ức
Một bài học xương máu khác mà mình học mãi, mất rất nhiều thời gian mới thấm, đó là: Thị trường luôn luôn thay đổi trạng thái của nó.
Có những thời điểm ngân hàng hạ lãi suất, tiền bơm ra thị trường rẻ như cho, thì tài sản nào cũng tăng giá. Từ cổ phiếu rác, đất ruộng, cho đến mấy đồng coin vô danh. Lúc đó, chỉ cần bạn mạnh dạn mua được một thứ đang lên giá, lập tức bạn sẽ thấy mình như một thiên tài có tầm nhìn chiến lược. Bạn nhìn những người đang cầm tiền mặt bằng nửa con mắt, thấy họ trông thật thảm hại vì bỏ lỡ bữa tiệc.
Nhưng rồi chu kỳ xoay vòng. Lãi suất rục rịch tăng, dòng tiền bị rút khỏi thị trường, thanh khoản cạn kiệt. Những câu chuyện bánh vẽ ngày xưa, những dự án nghe cực kỳ hoành tráng bỗng nhiên xẹp lép và trở nên vô lý rành rành. Tự nhiên lúc đó ai cũng tỉnh táo lại, ai cũng bắt đầu hỏi nhau: Lợi nhuận thật ở đâu? Dòng tiền kinh doanh thật ở đâu? Giá trị cốt lõi ở đâu?
Mình đã từng có một niềm tin rất ngây thơ, rằng nếu mình đọc tin tức đủ nhiều, theo dõi đội nhóm đủ sát, chắt lọc thông tin đủ tốt, mình sẽ có khả năng đoán trước được thị trường sắp đi về đâu. Sáng mở mắt ra là vớ lấy cái điện thoại đọc tin thế giới.
Tối đi ngủ cũng ráng lướt xem chứng khoán Mỹ đang xanh hay đỏ. Có những giai đoạn, tiền thì chưa kịp kiếm được đồng nào, nhưng năng lượng và tâm trí thì cạn kiệt chỉ vì cố gắng chạy theo những biến số vĩ mô.
Rồi sau những cú tát của thị trường, mình nhận ra có quá nhiều thứ trên đời này nằm ngoài tầm tay và sự kiểm soát của mình.
Mình không thể biết thị trường khi nào sẽ sập mạnh. Mình không biết các ông lớn hoạch định chính sách lúc nào sẽ ra quyết định thay đổi luật chơi. Mình càng không biết căng thẳng địa chính trị ở một đất nước cách mình nửa vòng trái đất sẽ đi tới đâu.
Càng không thể đoán được một vị tổng thống nào đó buồn buồn lên mạng gõ một dòng trạng thái lúc nửa đêm, và sáng hôm sau giá tài sản của mình đổi màu từ xanh sang đỏ rực.
Tất cả những thứ đó vẫn đang ngày đêm ảnh hưởng trực tiếp đến túi tiền của mình. Nhưng sự thật cay đắng là: Mình không thể điều khiển được chúng.
Việc cố gắng "timing" (canh thời điểm) thị trường, cố đoán đỉnh đoán đáy, nó giống hệt như việc bạn đứng trước một bờ biển đang dậy sóng. Bạn chống nạnh dõng dạc tuyên bố và chỉ tay tính toán xem con sóng tiếp theo sẽ đánh tới đâu, độ cao bao nhiêu. Lấy toán học ra tính luôn. Xong đến lúc con sóng nó đánh ập vào, ướt sũng từ đầu đến chân, sặc nước biển... thì tự nhiên lúc đó bạn sẽ bớt nói đạo lý lại ngay.
Mình vẫn đọc tin, vẫn trau dồi kiến thức, vẫn cố gắng hiểu thật sâu thứ mình đang bỏ tiền vào là gì. Nhưng tư duy của mình đã khác. Việc phân tích đó giúp mình chuẩn bị cho một quyết định mua/bán, chứ không phải để biến mình thành một nhà tiên tri biết trước tương lai.
Sau này, mình quay về tập trung vào những thứ nghe có vẻ rất nhàm chán và tẻ nhạt: Tính toán tỷ trọng cho mỗi loại tài sản, giữ lại bao nhiêu phần trăm tiền mặt làm dự phòng, kiểm soát mức độ dùng đòn bẩy (margin), và quan trọng nhất là lên kịch bản xử lý ra sao nếu cái luận điểm đầu tư ban đầu của mình bị sai.
Đúng vậy, mình không biết chắc chắn chiều nay trời có mưa hay không. Nhưng nếu mình chủ động vứt sẵn một cái ô vào cốp xe, thì kiểu gì chiều nay mình cũng đỡ ướt hơn những người không mang.

Bài học 3: Không có thị trường nào là số một mãi mãi
Thị trường tài chính luôn có tính chu kỳ, và mỗi giai đoạn thị trường lại đưa một "nhân vật chính" lên sân khấu.
Có những năm tháng ai ai cũng nói về cổ phiếu. Ra quán trà đá cũng thấy bàn chuyện VN-Index. Có những lúc đi đến đâu cũng nghe chuyện sốt đất, phân lô bán nền, lướt cọc. Có lúc vàng lại trở thành hầm trú ẩn an toàn tuyệt đối. Và cũng có lúc crypto nóng đến cái mức độ mà cuối tuần về quê ăn cơm gia đình, mấy đứa em họ cũng kéo ra hỏi: "Anh ơi giờ em có 10 triệu nên mua đồng coin nào cho nhanh giàu?".
Mình nói ra không phải để chê bai ai. Vì bản thân mình cũng đã từng hệt như vậy.
Khi một loại tài sản đang trong đà tăng giá mạnh mẽ, cái cảm giác đứng ngoài nhìn người ta kiếm tiền nó khó chịu và bứt rứt vô cùng. Nhìn thiên hạ thi nhau khoe lãi, khoe đổi xe đổi nhà, tự nhiên chúng ta nhìn cục tiền mặt nằm im trong tài khoản ngân hàng thấy nó vô dụng và ngu ngốc lạ lùng.
Rồi chúng ta không chịu nổi nữa, chúng ta mua. Mua một ít thăm dò, thấy ăn, lại thấy chưa đủ. Giá tăng tiếp, lòng tham trỗi dậy, chúng ta bắt đầu vay mượn, dùng đòn bẩy để mua thêm.
Đến một lúc nào đó, khi tài sản đó chiếm tỷ trọng quá lớn trong danh mục, não bộ của chúng ta sẽ tự động thiết lập một cơ chế phòng vệ: Chúng ta bắt đầu kể cho chính bản thân chúng ta nghe những câu chuyện cực kỳ hợp lý. Rằng đây là cơ hội thay đổi vị thế hiếm có trăm năm, rằng "lần này sẽ khác", rằng giữ tiền mặt bây giờ là một tội ác với lạm phát.
Nhưng nhiều lúc, cái mà chúng ta gọi là "niềm tin sắt đá" vào dự án, vào doanh nghiệp... thực chất chỉ là vì chúng ta đã lỡ ném quá nhiều tiền vào đó, nên chúng ta "buộc phải tin" để bấu víu hy vọng mà thôi.
Mình đã chứng kiến không ít người bạn, người anh đặt cược toàn bộ số tiền tích cóp của gia đình vào một mã cổ phiếu duy nhất, một mảnh đất cắm dùi, hoặc một đồng coin. Lúc giá đang lên trend, câu chuyện họ kể nghe hùng hồn và cuốn hút lắm. Nhưng đến khi chu kỳ gãy, giá chia 5 chia 10, người ta mới thấm thía cái cảnh ôm một danh mục "đơn sắc" nó ngột ngạt và bế tắc đến nhường nào.
Thị trường tăng nóng rất dễ làm những người bình thường tỉnh táo nhất cũng rơi vào trạng thái mất cảnh giác. Khi mình kiếm được nhiều tiền ở một thị trường, mình rất dễ sinh ra ảo tưởng và nhầm lẫn giữa hai việc: Một là do năng lực mình thực sự giỏi, thực sự hiểu cuộc chơi. Hai là do mình chỉ đang may mắn đứng đúng nơi đón được cơn gió thuận của vĩ mô. Hai chuyện đó hoàn toàn khác nhau.
Có những người khi thấy lãi suất tiết kiệm tăng cao thì đem hết đi gửi kỳ hạn dài cả 1,2 năm để hưởng lãi suất cao. Và ngồi cười nhìn những người mang tiền đi đầu tư khi thị trường đỏ. Nhưng sự thật trong khoảng thời gian đấy các tài sản thường sẽ có giá tốt để mua.
Và khi đem hết tiền đi gửi thì bạn đã bỏ lỡ cơ hội mất rồi. Và cái giá phải trả là khoản lãi 2 năm với 8-9%/năm của bạn không giúp bạn vượt qua được lạm phát (thường sẽ lớn hơn lạm phát danh nghĩa công bố 4-5%) và tốc độ tăng giá của các tài sản.
Bây giờ, mình không còn hứng thú với câu hỏi "Kênh đầu tư nào là tốt nhất hiện nay?" nữa. Nó vô nghĩa giống như việc bạn đi hỏi "Món ăn nào trên đời là ngon nhất?".
Có những hôm khỏe mạnh, thèm thuồng, bạn muốn ăn một bát phở bò nhiều thịt nhiều hành béo ngậy. Nhưng cũng có những hôm bạn ốm liệt giường, bụng dạ réo rắt khó chịu, thì một bát cháo trắng hành hoa tía tô mới thực sự là thứ cứu rỗi cuộc đời bạn.
Cổ phiếu, tiền mặt, vàng, trái phiếu, crypto, hay thậm chí là khoản tiền vốn đập vào công việc kinh doanh thực tế bên ngoài của bạn... tất cả đều có một chức năng và chỗ đứng riêng của nó. Mình không cần phải ôm đồm có tất cả mọi thứ trên đời. Nhưng mình tuyệt đối không bao giờ muốn cuộc sống và tương lai của bản thân bị treo lơ lửng, phụ thuộc hoàn toàn vào một câu chuyện duy nhất.
Phân bổ danh mục, nói thẳng ra, là một chiến lược nghe cực kỳ chán nản. Nó cản trở bạn trở thành một hiện tượng mạng khoe lãi x5 x10 trong một mùa uptrend. Nhưng bù lại, nó là cái phao cứu sinh giúp bạn không bị chết đuối, giúp bạn vẫn còn tiền và sức khỏe tinh thần để đi qua những năm tháng thị trường tàn khốc nhất. Với mình, trưởng thành rồi mới thấy, chỉ cần thế thôi đã là quá đủ.

Bài học 4: Kỷ luật là thứ ai cũng nói được, cho đến khi tiền thật bắt đầu chảy máu
Có một phiên bản của chúng ta làm việc cực kỳ kỷ luật. Cái phiên bản ấy thường xuất hiện vào tầm 9-10 giờ tối, khi các sòng tài chính đã đóng cửa, bảng điện đã ngừng nhấp nháy.
Chúng ta ngồi ngay ngắn trước máy tính, pha ấm trà, mở sổ ra viết kế hoạch giao dịch cho ngày mai rất cẩn thận: Mình mua mã này vì lý do vĩ mô gì? Bỏ vào bao nhiêu phần trăm vốn? Chấp nhận lỗ ở mức giá nào thì cương quyết cắt? Chốt lời ở đâu? Viết xong, gập sổ lại, nhấp ngụm trà, thấy mình điềm tĩnh và ra dáng một nhà đầu tư kỷ luật thép lắm.
Rồi sáng hôm sau, 9 giờ thị trường mở cửa.
Giá vừa giật mạnh một cây nến xanh, thanh khoản bùng nổ, mọi kế hoạch vạch ra đêm qua bắt đầu lung lay tận gốc. Lên các nhóm chat thấy người ta khoe chốt lời, mình bắt đầu hoảng sợ vì cảm giác bỏ lỡ (FOMO).
Giá lỡ có giảm chọc thủng mốc cắt lỗ, mình lại sợ cắt xong nó hồi thì mất tiền oan. Chỉ cần một tin nhắn vu vơ của ông admin trong nhóm Zalo bảo "Anh em chú ý, con này tay to đang gom, sắp chạy mạnh đấy", là đủ để biến toàn bộ bản kế hoạch kỷ luật đêm qua của mình trông ngây thơ như một tờ giấy nháp.
Hay có những người trade tài khoản demo thì đánh đâu thắng đó, nhưng khi vào tài khoản thật thì thua liên tục mà không hiểu lý do.
Mình từng có suy nghĩ rất cực đoan: Người có kỷ luật là người cứng như đá, không bao giờ được phép phá vỡ nguyên tắc. Sau này bầm dập rồi mình mới thấy điều đó không thực tế với con người.
Bản thân mình thỉnh thoảng vẫn có những lúc mua bán bốc đồng vội vã. Vẫn có lúc giữ một khoản lỗ lâu hơn dự tính ban đầu chỉ vì cái tôi quá lớn, không muốn đối diện với sự thật là mình đã sai. Tiền thật một khi đã vào lệnh rồi, nhịp tim đập nhanh rồi, thì cái đầu mình không còn lạnh lùng như lúc ngồi uống trà viết kế hoạch đâu.
Lúc đó, có một giọng nói từ bên trong đầu vang lên cực kỳ thuyết phục: "Yên tâm đi, lần này khác mà". "Mình theo dõi con này kỹ lắm rồi, không sập được đâu". "Giá đang hời, trung bình giá thêm một chút thôi để nhanh về bờ". Cái giọng nói ấy nghe tự tin lắm. Và thường thì cái giá phải trả cho nó cũng cực kỳ đắt đỏ.
Bây giờ, mình không cố ép bản thân phải trở thành một cỗ máy hoàn hảo không bao giờ phạm sai lầm nữa. Mình học cách chấp nhận sự bất toàn. Mình chỉ cố thiết lập một ranh giới an toàn để: Giả sử hôm nay mình có bị cảm xúc chi phối, có đưa ra một quyết định ngu ngốc đi chăng nữa, thì cái sự ngu ngốc ấy cũng chỉ mất đi một phần nhỏ, tuyệt đối không được làm cháy tài khoản hay vỡ nát danh mục tổng.
Đừng bao giờ dồn hết đạn vào một ý tưởng chỉ vì lúc đó bạn đang hưng phấn cực độ. Đừng lạm dụng đòn bẩy đến cái ngưỡng mà thị trường chỉ cần rung lắc nhẹ một cái là bạn bị công ty chứng khoán ép bán giải chấp (call margin).
Đừng huyễn hoặc coi tiền lãi đang nổi trên màn hình là tiền miễn phí của nhà cái. Và nguy hiểm nhất: Đừng bao giờ rơi vào cái bẫy tâm lý muốn "gỡ lại thật nhanh" ngay sau khi vừa trải qua một cú lỗ.
Bạn biết không, rất nhiều khoản lỗ nhỏ không thể cứu vãn thành những khoản nợ khổng lồ, nguyên nhân không hẳn vì quyết định mua ban đầu quá tệ. Mà nguyên nhân chính là vì người ta không chịu cho phép bản thân mình sai. Càng sai lại càng muốn gỡ, lại càng ném thêm tiền vào để trung bình giá xuống. Đến lúc nhận ra mình đang đứng ở mép vực thì đã tự tay đẩy mình vào cái thế không còn đường lui nữa rồi.
Trong thị trường tài chính, bạn không cần phải đúng 100% số lần. Bạn có thể sai rất nhiều lần. Mục tiêu tối thượng chỉ là: Mỗi lần sai, bạn mất ít nhất có thể, để vẫn còn giữ được cái quyền ngồi lại trên bàn chơi vào ngày mai. (lấy ví dụ cho gần gũi với mọi người chứ thực sự mình không thích dùng từ chơi khi đầu tư)

Bài học 5: Không một ai chịu trách nhiệm với tiền của bạn ngoài chính bạn
Ngày xưa hồi mới vào thị trường mình cũng đi vào các room chat VIP, nghe ngóng thông tin từ mấy bạn môi giới, hoặc xin kèo từ mấy ông anh chơi thân. Phải công nhận là nhiều người họ viết bài phân tích sâu sắc và thuyết phục lắm. Đọc xong những bài luận điểm dài dằng dặc ấy, đôi khi mình có cái cảm giác nể nang, thấy nếu mình không mua theo thì hơi phụ lòng cái công người ta nghiên cứu viết bài.
Nhưng rồi mình nhận ra, việc tham khảo thông tin để có thêm góc nhìn, và việc giao phó hoàn toàn quyết định xuống tiền cho người khác, là hai ranh giới hoàn toàn khác biệt.
Tâm lý con người rất buồn cười. Lúc thị trường thuận lợi, đánh theo kèo người ta mà có lãi, mình sẽ tủm tỉm cười và tự nhận là do mình nhạy bén, do mình sáng suốt biết nghe theo đúng người.
Nhưng lúc thị trường sập, khoản đầu tư lỗ nặng, phản xạ đầu tiên của chúng ta là gì? Là đi tìm một đối tượng để đổ lỗi. Mình sẽ trách người phím kèo không có tâm, trách thị trường bị thao túng lừa đảo, trách tin tức vĩ mô ra không đúng lúc.
Nhưng sự thật trần trụi là: Cái nút "Mua" là do chính ngón tay bạn bấm. Cái nút "Bán" cũng do bạn quyết. Người ta không kề dao vào cổ ép bạn chuyển tiền.
Nhận ra và chấp nhận điều này ban đầu hơi khó chịu, vì nó tước đi của mình một cái quyền rất sung sướng là "quyền được đổ lỗi". Mình không còn chỗ nào để trốn tránh sai lầm của bản thân nữa.
Nhưng đổi lại, nó mang lại một sự tự do lớn. Nó giúp mình bớt phụ thuộc vào những tiếng ồn ào ngoài kia. Bây giờ, khi có ai đó phím một cơ hội nghe cực kỳ hấp dẫn, câu hỏi đầu tiên xuất hiện trong đầu mình không phải là "Mua giá nào?".
Mà là: Mình có thực sự hiểu bản chất cái mình sắp mua là gì không? Mình định phân bổ bao nhiêu tiền cho nó? Và nếu kịch bản tồi tệ nhất xảy ra, nó giảm 50% hoặc mất trắng, thì chất lượng cuộc sống của gia đình mình có bị ảnh hưởng hay không?
Cùng một mã tài sản, có người mua và vứt đấy 3 năm ung dung tự tại, vì số tiền đó chỉ chiếm 5% danh mục của họ. Nhưng cũng tài sản đó, với người khác lại là một thảm họa tâm lý vì họ đã dùng tiền chuẩn bị xây nhà, tiền vay mượn họ hàng để all-in vào.
Người khác có thể cho bạn một góc nhìn, một mã cổ phiếu, một thông tin hay. Nhưng khi bão tới, họ không bao giờ chịu cái rủi ro đó thay gia đình bạn. Nhớ kỹ điều đó.

Bài học 6: Nếu danh mục đầu tư làm bạn mất ngủ, có lẽ bạn đang vác quá sức
Có một dạo, mình nghiện xem giá đến mức ám ảnh. Sáng vừa mở mắt là với điện thoại xem. Trưa nghỉ ăn cơm cũng xem. Tối đi vệ sinh cũng mang theo mở app. Cứ như thể mình có một siêu năng lực là hễ mình nhìn chằm chằm vào biểu đồ thì nó sẽ ngại mà không dám giảm giá ngay trước mặt mình vậy.
Nhưng tất nhiên là nó không ngại. Nó vả cho mình tỉnh người.
Chính cái giai đoạn căng thẳng cực độ ấy đã dạy cho mình một bài học: Khi bạn bắt đầu mất ngủ, khi tâm trí bạn lúc nào cũng bị giằng xé bởi những con số, đó là dấu hiệu rõ ràng nhất cho thấy quy mô danh mục đang lớn hơn sức chịu tải của hệ thần kinh.
Trong đầu tư, biến động (những đợt tăng giảm giá) chính là cái giá, là "chi phí" bạn phải trả để đổi lấy lợi nhuận. Nhưng nếu cái chi phí ấy phải trả bằng những đêm thức trắng, bằng sự mất tập trung vào công việc chính, và tệ nhất là bằng sự cáu gắt vô cớ với vợ con, người thân xung quanh... thì khoản đầu tư đó quá đắt đỏ và độc hại.
Việc bạn chủ động hạ bớt tỷ trọng, giảm bớt quy mô vốn xuống mức an toàn không phải là hèn nhát. Nó là sự lựa chọn khôn ngoan để giữ cho cái đầu mình đủ tỉnh táo cho những quyết định đường dài.
Mình thấy có một câu ví von thế này rất đúng: Đầu tư nhiều khi giống như môn thể thao nhảy dù vậy. Bạn không cần phải là người nhảy từ độ cao kỷ lục nhất, cũng không cần phải thực hiện những động tác lộn vòng ngầu nhất trên không trung. Điều quan trọng nhất khi chơi nhảy dù là gì?
Là khi đáp xuống đất, bạn vẫn còn nguyên vẹn, đôi chân vẫn lành lặn, phủi bụi quần áo và đi bộ ra khỏi bãi đáp uống ly cà phê một cách sảng khoái.
Tiền bạc sinh ra là công cụ để phục vụ cho chất lượng cuộc sống của mình. Không bao giờ được phép để cuộc sống, cảm xúc và nhịp tim của mình bị một cái bảng giá vô tri điều khiển.
Cuối cùng: Mười năm đi qua, mình vẫn đang học
Sau tròn một thập kỷ lăn lộn trong thị trường, nếu bạn hỏi mình có công thức làm giàu nào chắc thắng 100% để chia sẻ không, thì câu trả lời là Không.
Mình không có bí kíp nào cả. Đến tận bây giờ, mình vẫn nhận ra thêm những bài học mới. Vẫn có những phút giây trỗi dậy lòng tham, vẫn thỉnh thoảng bị cuốn vào cơn lốc FOMO của đám đông, và thỉnh thoảng vẫn nhìn lại một lệnh giao dịch thua lỗ rồi tự cốc đầu mình hỏi tại sao hôm ấy mình lại hành xử ngớ ngẩn đến vậy.
Có lẽ đó là sức hấp dẫn của việc đầu tư với mình, đó là liên tục học hỏi những bài học mới, những xu hướng mới và hoàn thiện bản thân mình.
Sự khác biệt duy nhất so với 10 năm trước là: Mình bớt tin vào ảo tưởng rằng bản thân có thể kiểm soát được vạn vật. Mình chấp nhận sự thật là mình không biết ngày mai thị trường sẽ xanh hay đỏ, không biết FED có tăng lãi suất bất ngờ hay không, hay bản thân mình liệu có giữ được cái đầu lạnh khi một đống tiền thật đang đặt trên bàn hay không.
Vì không thể kiểm soát những cái đó, mình chỉ tập trung sức lực vào những việc rất nhỏ, rất bình thường nằm trong tầm tay mình: Cố gắng hiểu thật sâu thứ mình đang mua. Chia nhỏ vốn ra các rổ khác nhau. Luôn giữ một khoản tiền mặt dự phòng (emergency fund). Và tuân thủ kỷ luật mỏ neo: Không bao giờ để một lần quyết định sai lầm làm mình mất đi quyền được làm lại.
Nghe những nguyên tắc này nó chẳng có vẻ gì là hoành tráng hay lấp lánh cả. Nhưng đi qua chừng ấy năm, đi qua những mùa sập hầm đen tối nhất của thị trường, mình mới thấm thía: Chính những thứ tẻ nhạt, không hoành tráng ấy mới là tấm khiên bảo vệ mình sống sót ở lại.
Với mình lúc này, mục đích cuối cùng của việc kiếm tiền không chỉ đơn thuần là để thỏa mãn việc mua sắm những món đồ xa xỉ, hay để nhìn một con số dài ngoằng trên app ngân hàng cho sướng mắt.
Mình muốn tiền tạo ra cho mình một "khoảng thở".
Đó là khoảng thở để mình không phải cắn răng nhận mọi loại công việc áp lực, độc hại chỉ vì sợ ngày mai hết tiền ăn. Là khoảng thở để khi người thân, gia đình gặp biến cố ốm đau, mình có quyền gác lại mọi thứ để ưu tiên cho gia đình mà không phải đau đầu lo nghĩ viện phí.
Và đó là khoảng thở để mình dũng cảm thử bắt tay vào làm một dự án mới, một công việc kinh doanh mới mà không bị sự hoảng loạn về sinh tồn bóp nghẹt ngay từ vạch xuất phát.

Đó mới là cái cốt lõi thực sự mình muốn lấy được từ tiền bạc.
Mình cũng không biết những dòng tâm sự dông dài này có chạm được đến ai, hay có ai nghe và thấy hình bóng mình trong đó không. Nhưng suy cho cùng, thị trường tài chính không bao giờ trao cúp vàng cho người nói lý thuyết hay nhất. Nó chỉ âm thầm trao phần thưởng xứng đáng cho những ai có thể tồn tại ở lại lâu nhất.
Chỉ cần còn vốn. Chỉ cần còn sự bình tĩnh. Thì bạn sẽ luôn còn cơ hội để làm lại.
Câu hỏi thường gặp
10 năm đầu tư, bài học quan trọng nhất là gì?
Không có phương pháp hoàn hảo cho mọi người. Quan trọng là tìm cách hợp với mình và theo được khi thị trường xấu.
Có nên all-in vào một tài sản đang tăng không?
Không nên. Dồn tiền vào một mã, một mảnh đất hay một coin khiến danh mục "một màu", lúc giảm mới thấy mệt. Phân bổ giúp bạn qua được năm xấu.
Làm sao giữ kỷ luật khi thị trường biến động?
Viết kế hoạch trước khi giao dịch, đặt tỷ trọng và mức cắt lỗ rõ ràng. Mục tiêu không phải không bao giờ sai, mà là sai không làm vỡ danh mục.
Có nên nghe kèo từ người khác không?
Tham khảo thì được, nhưng quyết định cuối phải là của bạn. Nút mua bán là tay bạn bấm, người khác không chịu rủi ro thay bạn.
Nhà đầu tư mới thường sai lầm gì?
Đi tìm phương pháp hoàn hảo, FOMO khi tài sản tăng, gồng lỗ vì không muốn nhận sai, và dùng đòn bẩy quá mức.
Vì sao phân bổ danh mục quan trọng?
Vì nó giúp bạn không phụ thuộc vào một câu chuyện duy nhất, giảm rủi ro và giữ được bình tĩnh qua các giai đoạn thị trường.
Dấu hiệu danh mục đang quá sức mình là gì?
Bạn mở điện thoại xem giá liên tục, mất ngủ vì tin xấu, hoặc cáu với người thân. Đó là lúc nên giảm rủi ro.
Có công thức nào thắng thị trường mãi không?
Không. Thị trường luôn thay đổi, không ai đoán được tương lai. Điều làm được là hiểu thứ mình mua và quản lý rủi ro.
Nhà đầu tư lâu năm khác người mới ở điểm gì?
Họ bớt tin rằng mình kiểm soát được mọi thứ, biết giới hạn của bản thân và ưu tiên "ở lại được lâu" hơn là thắng nhanh.
Phân bổ danh mục và giữ kỷ luật cùng Portfolio
Theo dõi tỷ trọng từng tài sản, quy đổi VND và nắm rõ mình đang dồn quá nhiều vào đâu.