Bán thời gian, hay xây thứ làm một lần dùng nhiều lần?

Năm 2018, Naval Ravikant, nhà đầu tư ở Thung lũng Silicon và là người đồng sáng lập AngelList, đăng lên Twitter một chuỗi bài ngắn có tên "How to Get Rich (without getting lucky)", tạm dịch là "Làm sao để giàu mà không cần may mắn".

Chuỗi bài lan đi rất nhanh. Về sau, ông ngồi thu âm cả một loạt podcast chỉ để giải thích từng câu trong đó.

Câu mở đầu là: hãy tìm kiếm sự giàu có, đừng chỉ tìm tiền hay địa vị. Ở bài đầu tiên của lộ trình, mình đã nhắc cách Naval tách ba thứ ấy ra. Lần này mình muốn dừng lâu hơn ở câu ông viết tiếp theo, vì cả bài này bắt đầu từ đó: giàu có là sở hữu những tài sản vẫn kiếm ra tiền trong lúc mình ngủ.

Naval tả rất cụ thể: đó có thể là một nhà máy với dàn robot chạy suốt đêm, một chương trình máy tính vẫn phục vụ khách khi mọi người đã đi ngủ, hay một khoản tiền được đem đi đầu tư tiếp vào những tài sản và việc kinh doanh khác.

Rồi ông viết thêm một câu nghe hơi phũ: bạn sẽ không giàu được bằng cách cho thuê thời gian của mình.

Bài trước, mình dừng ở câu hỏi: lương thì dù tăng đến đâu cũng vẫn là tiền đổi bằng giờ làm của chính mình, vậy ngoài bán thời gian, tiền còn có thể đến từ những đâu?

Naval trả lời câu hỏi ấy bằng hai thứ: sở hữu và đòn bẩy. Bài này mình đi lần lượt theo cách ông nghĩ, rồi kể chuyện một người đã đọc chuỗi tweet ấy và làm theo, kể cả những lần anh ấy làm hỏng.

Naval đưa ra ba lý do. Lý do dễ thấy nhất là khi bán thời gian, những gì mình bỏ vào và những gì mình nhận về dính chặt với nhau. Làm một giờ, được trả một giờ.

Kể cả những nghề được trả rất cao theo giờ như luật sư hay bác sĩ, thì vẫn là bỏ giờ ra để lấy tiền về. Nên khi bạn ngủ, bạn không kiếm được tiền. Khi bạn nghỉ hưu, không kiếm được. Khi bạn đi du lịch, cũng không.

Còn một chuyện nữa: khi làm cho người khác, người chủ là người chịu rủi ro, đứng tên thương hiệu và sở hữu những gì được làm ra. Nên họ chỉ trả cho mình mức mà họ buộc phải trả để giữ mình làm việc. Mức ấy có thể cao, nhưng theo Naval nó hiếm khi đủ để mình tự do.

Cuối cùng, người làm một vai trò cố định thì dễ bị thay. Việc nào dạy được ở trường thì sớm muộn sẽ có người trẻ hơn, được học bài bản hơn đến làm, giờ lại thêm cả máy móc, cả AI. Không cần ai thay mình hẳn trong một sớm một chiều, chỉ cần bị thay từng phần một là thu nhập đã mỏng dần.

Naval lấy ví dụ bác sĩ. Những bác sĩ thật sự giàu thường không giàu nhờ tiền khám từng giờ. Họ giàu vì mở phòng khám riêng, dựng được một cái tên khiến người bệnh tìm đến, hoặc làm ra một thiết bị, một phương pháp có bản quyền.

Nhiều người nghĩ cứ làm chủ là thoát cảnh bán giờ. Không hẳn. Chủ một quán cơm đông khách đầu ngõ có thể dậy từ bốn giờ sáng đi chợ, đứng bếp đến trưa, chiều lại lo cho bữa tối.

Quán là của mình, nhưng đóng cửa một ngày là mất trọn doanh thu ngày đó, trong khi tiền mặt bằng vẫn tính đủ. Nghỉ một tuần thì khách quen có khi đã sang quán bên cạnh. Nhiều người làm chủ vẫn đang bán giờ, chỉ là giờ dài hơn và không ai trả lương làm thêm.

Mình không có ý chê đi làm thuê. Chính Naval cũng nói đi làm ở một công ty công nghệ và nhận cổ phần là một cách bắt đầu tốt. Lương là thứ nuôi mình trong lúc học nghề, và cũng là thứ nuôi mình trong lúc xây những thứ khác. Điều đáng hỏi là ngoài những giờ đang bán, mình có đang sở hữu hay xây thêm thứ gì không.

Theo Naval, những người thật sự kiếm được nhiều tiền, đến một lúc nào đó, đều sở hữu một phần của một sản phẩm, một doanh nghiệp, hay một thứ tài sản trí tuệ. Có người có nó qua cổ phần ở công ty mình đang làm. Có người tự mở công ty. Có người làm nhà đầu tư, đi mua những phần sở hữu ấy.

Ông gọi đó là equity, tức phần sở hữu. Giờ làm của mình bán xong là hết. Phần sở hữu thì vẫn còn đó, và vẫn làm ra tiền khi mình không có mặt.

Chỗ này nối thẳng với bài trước. Phần lương giữ lại được, nếu chỉ nằm im thì sẽ bị giá cả gặm dần. Nhưng đó cũng chính là thứ đầu tiên giúp mình có được một phần sở hữu: một ít cổ phần, một phần góp vốn, một tài sản tạo ra dòng tiền, hay vốn ban đầu cho một việc kinh doanh nhỏ.

Có phần sở hữu rồi, làm sao để một giờ của mình làm ra nhiều hơn một giờ? Naval gọi câu trả lời là đòn bẩy.

Đòn bẩy ở đây không phải là vay nợ để đầu tư. Naval dùng chữ này theo nghĩa công cụ: thứ tách thu nhập ra khỏi số giờ mình làm. Theo ông có ba loại.

Loại thứ nhất và lâu đời nhất là sức người, tức là có người làm cho mình. Thay vì tự khuân đá, mình hướng dẫn mười người cùng khuân, thế là đá được chuyển đi nhiều hơn hẳn sức một người.

Naval cho rằng xã hội đánh giá loại đòn bẩy này cao quá mức, vì nó dễ thấy nhất. Bố mẹ mừng khi con được lên chức và có nhiều người dưới quyền. Người ta nghe ai đó kể về công ty mình là hỏi ngay: công ty có bao nhiêu người?

Loại thứ hai là vốn, tức là dùng tiền để tiền làm việc: mua máy móc, thuê mặt bằng, mua tài sản, góp vào một việc kinh doanh. Thế kỷ trước, phần lớn người giàu đi lên bằng loại đòn bẩy này.

Hai loại đầu có một điểm chung mà Naval chỉ ra rất rõ: cần người khác cho phép. Muốn có sức người thì phải có ai đó quyết định đi theo mình. Muốn có vốn thì phải có ai đó đưa tiền cho mình, hoặc mình phải tự để dành được đủ trước đã.

Loại thứ ba mới hơn nhiều, và Naval coi là quan trọng nhất: những sản phẩm mà làm thêm một bản sao gần như không tốn đồng nào. Một đoạn phần mềm, một cuốn sách, một video, một bài viết, một tập podcast. Loại đòn bẩy này bắt đầu từ máy in, mạnh lên nhờ truyền hình, rồi bùng nổ cùng internet.

Ông kể ngày xưa muốn chia sẻ ý tưởng thì phải đứng giảng trong một hội trường, may lắm được vài trăm người nghe. Muốn nhiều hơn thì phải may mắn được lên truyền hình, tức là dùng đòn bẩy của người khác. Giờ chỉ cần một cái micro rẻ tiền cắm vào laptop.

Điểm khác lớn nhất là loại này không cần ai cho phép. Không ai phải đi theo mình, không ai phải đưa tiền cho mình, mình cứ thế làm. Naval nói đây là nơi phần lớn những gia tài mới đang được tạo ra.

Xếp ba loại ấy cạnh việc bán giờ, mình thấy nó giống một cái thang. Nấc dưới cùng là bán giờ của chính mình. Nấc giữa là bán giờ của thứ mình sở hữu, nhờ có người và có vốn.

Nấc trên là làm một lần mà dùng được nhiều lần. Phần lớn chúng ta đứng đâu đó trên cái thang ấy, có khi mỗi chân một nấc. Bên cạnh cái thang còn một lối nữa là đầu tư, tức để tiền đi làm thay mình.

Mình có cùng góp vốn mở một quán Music Box ở Nha Trang, kiểu phòng hát nhỏ mà khách trả tiền theo giờ.

Mình chỉ đề ra phương án lúc đầu. Thời gian đầu, mình ở đó làm cùng nhân viên. Sau đó mình làm phần mềm quản lý phòng bằng cách mô tả cho AI viết code, thứ dân công nghệ hay gọi là vibe coding, làm thêm website và tối ưu dần cách vận hành.

Giờ phần lớn việc đã có người quản lý và nhân viên tự làm. Mình chỉ thỉnh thoảng làm chương trình, hoặc nhìn số liệu thống kê xem có vấn đề gì thì xử lý. Mình ở Hà Nội mà quán vẫn chạy ổn, tất nhiên với điều kiện phải có người quản lý tốt và đội nhân sự ổn định.

Quán vẫn bán thời gian, nhưng là giờ phòng chứ không phải giờ của mình. Đó là hai loại đòn bẩy đầu tiên của Naval cùng chạy một lúc: vốn để có phòng, có thiết bị, có mặt bằng, và người để vận hành mỗi ngày.

Còn cái phần mềm quản lý phòng thì thuộc loại thứ ba: làm một lần, rồi ngày nào nhân viên cũng dùng, không ai phải làm lại.

Nhưng nấc giữa này cũng có trần, và cái trần ấy mình nhìn thấy rất rõ. Số tiền làm ra không thể vượt quá số phòng nhân với số giờ mở cửa. Một giờ phòng trống là mất luôn, không để dành sang hôm sau mà bán được, giống hệt một giờ không có khách của người làm tự do.

Phòng trống thì tiền mặt bằng vẫn chạy. Muốn lớn thêm thì phải bỏ thêm vốn, thêm phòng, thêm người, và mỗi người thêm vào lại là một phần phải quản lý. Đúng như Naval nói, cả hai thứ ấy đều cần người khác gật đầu.

Muốn có phần sở hữu mà không cần mở quán hay làm ra sản phẩm nào, mình có thể đem phần tiền đã có đi mua tài sản. Đây là đòn bẩy vốn của Naval ở dạng gọn nhất. Không phải thuê ai, cũng chẳng có giờ mở cửa. Tiền đã bỏ vào thì nó làm việc cả lúc mình ngủ.

Việc mình vẫn đầu tư tài sản mã hóa, như Bitcoin và ETH, cũng được xếp vào lối này. Mình mua đều mỗi ngày và giữ dài hạn, không cố đoán hôm nào lên hôm nào xuống.

Có hai chuyện mình thấy phải nói thẳng về lối này. Chuyện đầu là nó cần có vốn trước đã. Naval nói đòn bẩy vốn cần người khác cho phép, và với phần lớn chúng ta, người cho phép ấy là chính mình của mấy năm trước, người đã chịu giữ lại một phần lương.

Vốn còn nhỏ thì lãi phần trăm đẹp đến đâu, số tiền mang về cũng nhỏ. Nên đầu tư không thay được việc kiếm tiền, nó đi sau việc kiếm tiền.

Chuyện sau là không phải tài sản nào cũng làm ra tiền theo cùng một kiểu. Một quán hát hay một ít cổ phần doanh nghiệp thì có khách, có lợi nhuận chảy về. Bitcoin thì không trả cổ tức, cũng không có doanh thu nào chia cho người giữ. Giá của nó lên xuống theo chuyện có bao nhiêu người muốn giữ nó, nên có lúc rơi một nửa, thậm chí hơn, chỉ trong vài tháng.

ETH đem staking thì nhận thêm phần thưởng, nhưng phần thưởng ấy cũng tính bằng ETH và có rủi ro riêng của nó. Mình giữ chúng vì đã hiểu và chấp nhận được những lần rơi như thế, chứ không phải vì giá sẽ luôn tăng. Còn chia vốn ra sao, mình để dành cho những bài về tài sản mã hóa sau này.

Ở nấc trên cùng, thu nhập gần như không còn dính vào số giờ mình làm. Mình từng làm mấy website có nội dung affiliate, tức là bài giới thiệu sản phẩm, ai mua qua đường link trong bài thì người viết nhận một khoản hoa hồng.

Một bài viết xong, người thứ một nghìn đọc cũng không làm mình tốn thêm giờ nào so với người thứ nhất. Người tìm thấy nó sau một năm vẫn đọc được y như người đọc hôm đăng, và vẫn có thể bấm vào link mua hàng.

Có một người kể lại rất rõ việc đi từ nấc giữa lên nấc này, và anh ấy làm vậy sau khi đọc đúng chuỗi tweet của Naval. Jack Butcher là một nhà thiết kế người Anh, làm cho các công ty quảng cáo ở New York tám năm rồi cùng vợ mở công ty riêng.

Năm 2018, công ty nhỏ của hai vợ chồng làm ra khoảng 500.000 đô la một năm, nhưng anh tả đó là một công ty "rất căng thẳng". Con đường duy nhất để lớn hơn là thuê thêm người, mà thuê thêm thì mọi thứ lại càng kém hiệu quả. Anh viết: càng kiếm được nhiều tiền, hai vợ chồng càng thấy khổ.

Rồi anh đọc chuỗi tweet của Naval, gọi đó là thứ "phải đọc". Anh chép lại mấy ý khiến anh vỡ ra: hãy làm những thứ có chi phí sao chép bằng không, và một câu khác của Naval, "kiếm tiền bằng trí óc, đừng bằng thời gian".

Từ đầu năm 2019, mỗi ngày anh làm một hình vẽ đen trắng tối giản, mỗi hình gói một ý tưởng, rồi đăng lên mạng. Anh làm hơn một nghìn hình như thế. Anh không bán những hình ấy, nhưng chúng gom người xem về một chỗ và cho anh thử bán những thứ làm một lần dùng nhiều lần: một mẫu kế hoạch ngày dạng tệp để tải về, rồi các khóa học.

Tháng 7 năm 2020, riêng mảng sản phẩm số mang về khoảng 180.000 đô. Anh viết rằng doanh thu từ sản phẩm đã gấp hơn ba lần phần làm dịch vụ, trong khi số giờ làm ít hơn và không phải thuê thêm ai. Công ty vẫn chỉ có hai vợ chồng.

Naval có một cụm hai chữ để tóm cả chuỗi tweet: "productize yourself", tạm dịch là biến chính mình thành sản phẩm. Ông giải thích: tìm ra thứ mình làm tốt theo cách riêng của mình, rồi dùng đòn bẩy để nhân nó lên nhiều nhất có thể.

Jack Butcher không phát minh ra gì mới. Anh lấy đúng tám năm kinh nghiệm kể chuyện bằng hình ảnh của mình, rồi đóng gói nó thành thứ bán được nhiều lần.

Nghe đến đây, dễ tưởng nấc trên cùng là đích đến, cứ leo lên là xong. Nhưng Naval cũng đã nói trước nửa còn lại. Ông lấy ví dụ Joe Rogan, một trong những người làm podcast nổi tiếng nhất nước Mỹ: bây giờ anh làm một tập không vất vả hơn hồi tập đầu tiên, nhưng đến khoảng tập 1.100 thì podcast ấy đã mang về cả triệu đô, còn tập đầu có lẽ còn lỗ.

Naval nói những thứ làm thêm bản sao không tốn tiền thường cần rất lâu mới chạy, vì lúc đầu mỗi người dùng mang về rất ít.

Trong cuốn Tâm lý học về tiền, Morgan Housel có một chương kể về Walt Disney, đúng cái quãng chờ rất lâu ấy.

Hãng phim đầu tiên của Disney phá sản. Đến giữa những năm 1930, ông đã làm hơn 400 phim hoạt hình. Phần lớn là phim ngắn, phần lớn được khán giả yêu thích, nhưng phần lớn lỗ vì làm quá tốn kém.

Rồi Bạch Tuyết và bảy chú lùn ra đời. Chỉ trong sáu tháng đầu năm 1938, bộ phim mang về 8 triệu đô, nhiều hơn mọi thứ hãng từng kiếm được trước đó. Hãng trả hết nợ, thưởng cho nhân viên chủ chốt và mua hẳn một xưởng phim mới.

Housel dùng chuyện này để nói rằng trong kinh doanh và đầu tư, một số ít lần trúng thường gánh phần lớn kết quả. Phim hoạt hình là thứ làm một lần chiếu được nhiều lần, nên một lần trúng có thể bù cho cả trăm lần trượt. Cái giá là phải sống được qua cả trăm lần trượt ấy.

Jack Butcher cũng có những lần trượt của mình. Anh thử in các hình vẽ ra bán, và việc ấy thất bại. Bán hình nền điện thoại thì được vài trăm đô. Phải đến các mẫu bảng kế hoạch mới bắt đầu có người mua. Anh viết rằng gần một năm trời, phía sản phẩm gần như chẳng có gì xảy ra.

Nói cho công bằng, Jack Butcher có tám năm làm nghề trước khi bắt đầu, nên thứ anh đóng gói để bán là gần chục năm kinh nghiệm chứ không chỉ vài bài giảng.

Anh cũng đang bán chính khóa học dạy cách làm điều này, nên câu chuyện anh kể cũng là câu chuyện giúp anh bán hàng. Với những người khác, hơn 400 lần trượt có khi không đi kèm một Bạch Tuyết nào cả.

Ở một chương khác, Housel nói mọi thứ đều có giá, chỉ là không phải giá nào cũng ghi trên nhãn, và nên coi cái giá ấy như tiền vé chứ không phải tiền phạt. Vé vào Disneyland khoảng 100 đô, ít ai thấy đó là bị phạt, vì ai cũng biết mình trả để được vào chơi.

Housel nói chuyện này khi bàn về biến động của thị trường, nhưng mình nghĩ nó áp được cho quãng làm ra những thứ chưa ai mua: đó là tiền vé để bước lên nấc trên.

Chỉ có điều, tiền vé thì phải có tiền mới trả được.

Chỗ đáng học nhất trong chuyện của Jack Butcher lại là chỗ ít được kể nhất: anh không đóng công ty để dồn hết sức làm sản phẩm. Anh viết rõ là hai vợ chồng không có ý định đốt con thuyền dịch vụ, vì vẫn còn khách phải phục vụ và không sẵn sàng bỏ một nguồn thu ổn định để đánh cược vào một việc mới.

Gần một năm phía sản phẩm chưa ra gì, nhưng việc đăng hình mỗi ngày lại kéo thêm khách thuê làm dịch vụ, nên anh nói gần như chẳng mất gì.

Lương, hay bất cứ nguồn thu ổn định nào, chính là thứ trả tiền vé. Nó cho mình sống được qua những lần trượt mà không phải hoảng.

Nên nếu muốn thử bước lên một nấc, mình nghĩ không cần một quyết định lớn. Chỉ cần ba câu hỏi nhỏ.

Câu thứ nhất: trong những việc mình đang làm, việc nào mình đang làm đi làm lại cho từng người? Một câu hỏi khách hay hỏi, một bảng tính mình dựng lại cho mỗi dự án, một cách làm mà đồng nghiệp nào mới vào cũng phải hỏi mình.

Những việc lặp lại như thế thường là chỗ dễ đóng gói nhất, vì mình đã biết có người cần nó. Còn vì sao chính mình làm việc ấy tốt hơn người khác, thứ Naval gọi là kiến thức mà trường lớp không dạy được, mình sẽ nói kỹ ở bài sau.

Câu thứ hai: phiên bản làm một lần dùng nhiều lần nhỏ nhất của việc ấy là gì? Không phải một khóa học hoàn chỉnh hay một công ty mới. Có khi chỉ là một tài liệu hướng dẫn, một mẫu bảng tính, một quy trình viết ra giấy, một video ngắn trả lời câu hỏi hay gặp nhất. Mẫu kế hoạch ngày của Jack Butcher cũng chỉ là một tệp để tải về.

Câu thứ ba: mỗi tuần mình dành mấy giờ cho nó, và lấy những giờ ấy từ đâu? Câu này khó nhất. Ở bài Giàu tiền mà nghèo thời gian, mình đã nói về cái giá của việc lấy hết giờ ngủ và giờ dành cho người thân để đổi lấy tiền.

Xây một thứ mới cũng vậy: nếu lấy đúng những giờ ấy thì có khi chưa xây xong, mình đã mất chính thứ mà mình xây để có được. Vài giờ cố định mỗi tuần, đều đặn trong nhiều tháng, thường đi xa hơn một đợt dồn sức rồi bỏ dở.

Cũng phải nói thêm là làm một lần dùng nhiều lần không có nghĩa là làm xong rồi không phải làm gì nữa.

Quán vẫn cần người nhìn số liệu, website vẫn cần cập nhật bài cũ, Jack Butcher vẫn phải đăng bài mỗi ngày để có người biết đến sản phẩm. Thu nhập kiểu này có thật sự thụ động đến đâu, mình để dành cho một bài riêng trong chặng này.

Bạn chỉ cần một tờ giấy và cây bút.

• Bước 1: Liệt kê các nguồn thu hiện tại. Lương, việc làm thêm, tiền cho thuê, cổ tức, lãi tiết kiệm, tài sản đầu tư, bất cứ thứ gì. Bên cạnh mỗi nguồn, ghi một chữ: nếu mình nghỉ một tháng, nguồn này còn ra tiền không? Có, không, hay chỉ còn một phần.
• Bước 2: Đánh dấu nấc của từng nguồn. Bán giờ của mình, bán giờ của thứ mình sở hữu nhờ người và vốn, làm một lần dùng nhiều lần, hay để tiền đi làm qua đầu tư. Đa số chúng ta sẽ thấy gần hết nằm ở nấc dưới cùng, và điều đó hoàn toàn bình thường.
• Bước 3: Tìm một việc mình đang làm đi làm lại cho từng người. Chỉ một việc thôi.
• Bước 4: Viết ra phiên bản dùng nhiều lần nhỏ nhất của việc ấy. Một tài liệu, một mẫu, một quy trình, một video. Nhỏ đến mức làm xong trong một tháng.
• Bước 5: Viết một câu hẹn với chính mình: "Mỗi tuần mình dành ___ giờ, lấy từ ___, và đến ngày ___ (khoảng sáu tháng sau) mình sẽ ngồi xem lại."

Không có đáp án đúng ở đây. Có người viết xong sẽ thấy mình chưa muốn leo lúc này, và đó cũng là một quyết định rõ ràng.

Quay lại với câu Naval viết năm 2018: giàu có là sở hữu những tài sản vẫn kiếm ra tiền trong lúc mình ngủ. Nghe thì xa, nhưng tài sản đầu tiên kiểu ấy thường rất nhỏ. Có khi chỉ là một phần lương được giữ lại rồi đem đi sở hữu một thứ gì đó, hay một bài viết đăng từ lâu mà vẫn có người tìm đọc.

Bán thời gian không có gì sai, nó là cách gần như ai cũng bắt đầu. Chỉ là số giờ để bán thì đến lúc sẽ hết, còn thứ mình xây thì vẫn làm việc cả trong những giờ mình nghỉ.