Thế nào là giàu có?

Nếu hỏi "thế nào là giàu?", mình đoán phần lớn chúng ta sẽ trả lời bằng một con số. Có người nói 5 tỷ. Có người nói 10 tỷ. Có người thực tế hơn: có một căn nhà không phải trả góp, có xe đi lại, cuối tháng không phải lo tiền điện nước là giàu rồi.

Mình cũng từng nghĩ như vậy. Bắt đầu đầu tư từ năm 2016, những năm đầu mình đo mọi thứ bằng con số trên tài khoản. Tài khoản xanh thì cả ngày vui vẻ. Tài khoản đỏ thì ăn cơm cũng thấy nhạt.

Nhưng con số có một vấn đề. Nó không có điểm dừng. Có 1 triệu đô lại muốn 2 triệu đô, có 2 triệu lại muốn 5 triệu. Bạn cứ chạy tới mốc mình đặt ra, đến nơi thì cái mốc đã lặng lẽ dời ra xa thêm một đoạn. Giống như đá bóng mà gần tới khung thành thì có người kéo khung thành lùi ra sau vậy.

Nên trong bài này, mình sẽ không đưa ra thêm một con số nào để bạn đuổi theo. Mình muốn cùng bạn tách chữ "giàu" ra thành từng phần nhỏ, xem mỗi phần thực sự là gì. Vì có khi chúng ta muốn giàu theo một nghĩa, nhưng lại đang đi con đường của một nghĩa hoàn toàn khác.

Naval Ravikant, một nhà đầu tư nổi tiếng ở Thung lũng Silicon, có một cách chia mà mình thấy rất dễ hiểu:

• Của cải là những tài sản vẫn tạo ra giá trị khi bạn đang ngủ. Ví dụ như một doanh nghiệp, một danh mục đầu tư, một sản phẩm, hay một kỹ năng mà người khác sẵn sàng trả tiền.
• Tiền là cách chúng ta trao đổi của cải với nhau. Lương về tài khoản là tiền. Nó chỉ trở thành của cải khi bạn giữ lại được và đặt vào một thứ có thể tự lớn lên.
• Vị thế là chỗ đứng của bạn trong mắt người khác. Nói dân dã thì là cái mặt mũi.

Trong ba thứ này, chúng ta hay nhầm nhất giữa của cải và vị thế.

Morgan Housel, tác giả cuốn Tâm lý học về tiền, kể rằng hồi trẻ ông từng làm nhân viên đỗ xe ở một khách sạn tại Los Angeles. Thấy khách lái Ferrari, ông mặc định người đó giàu lắm. Làm lâu, quen dần, ông mới nhận ra nhiều người trong số đó không thành công như ông tưởng. Phần lớn tiền của họ đã nằm luôn trong chiếc xe.

Ông rút ra một ý mình rất thích: khi thấy ai đó lái chiếc xe 200.000 USD, thông tin duy nhất bạn biết về họ là họ vừa có ít đi 200.000 USD so với trước khi mua. Sự giàu có thật sự là thứ không nhìn thấy được.

Để mình ví dụ thế này để bạn dễ hình dung hơn nhé (đây là ví dụ minh họa).

Anh A thu nhập 50 triệu một tháng. Anh vừa đổi xe mới trả góp, mỗi tháng trả ngân hàng 15 triệu, cuối tuần nào cũng có ảnh nhà hàng đẹp. Nhìn từ bên ngoài, ai cũng nghĩ anh A giàu.

Anh B thu nhập 30 triệu một tháng. Anh đi xe máy cũ, ăn mặc bình thường. Nhưng mỗi tháng anh giữ lại 10 triệu, và sau vài năm, anh có một khoản đủ sống cả năm nếu không đi làm.

Nếu một ngày cả hai cùng mất việc, ai sẽ ngủ ngon hơn?

Chiếc xe đắt tiền là tiền đã tiêu. Còn của cải là phần tiền chưa tiêu, nằm im ở đâu đó, nên không ai thấy.

Mình không nói mua xe đẹp hay đi ăn nhà hàng là sai. Mình cũng thích đồ đẹp, cũng thích đồ ăn ngon. Chỉ là hai con đường này đi ngược chiều nhau. Muốn có vị thế thì phải tiêu ra để người khác thấy. Muốn có của cải thì phải giữ lại, mà giữ lại thì chẳng ai vỗ tay khen cả. Quan trọng là bạn biết mình đang chọn con đường nào. Rắc rối thường bắt đầu khi chúng ta đi con đường vị thế nhưng lại tưởng mình đang đi con đường của cải.

Trong một cuộc phỏng vấn, Housel nói rằng nếu phải chọn một điều mà gần như ai cũng muốn từ tiền, thì đó là được độc lập. Mỗi sáng thức dậy được làm điều mình muốn, theo cách của mình.

Với mình, mình gọi điều đó là một "khoảng thở".

Khoảng thở để không phải cắn răng nhận mọi loại công việc áp lực, độc hại chỉ vì sợ ngày mai hết tiền ăn. Khoảng thở để khi người thân, gia đình gặp biến cố ốm đau, mình có quyền gác lại mọi thứ để ưu tiên cho gia đình mà không phải đau đầu lo viện phí. Khoảng thở để dám bắt tay vào một dự án mới mà không bị nỗi lo sinh tồn bóp nghẹt ngay từ vạch xuất phát.

Có một điều mình nghĩ nhiều người chưa để ý: khoảng thở không cần đợi đến ngày nghỉ hưu sớm mới có. Nó lớn dần lên theo từng bậc:

• Có vài tháng chi tiêu dự phòng, bạn đã có thể từ chối một công việc tồi.
• Có khoảng một năm chi tiêu, bạn có thể bình tĩnh đổi nghề hoặc học thêm một kỹ năng mới.
• Nhiều hơn nữa, bạn có thể dành hẳn một khoảng thời gian cho gia đình hoặc cho một dự án mình thích.

Mỗi bậc mở ra thêm một cánh cửa. Và bạn không cần phải đi hết các bậc mới thấy mình giàu hơn.

Có một nghiên cứu khá thú vị về chuyện này. Năm 2017, nhóm nghiên cứu của Ashley Whillans tại Đại học Harvard khảo sát hơn 6.000 người ở Mỹ, Canada, Đan Mạch và Hà Lan. Họ nhận thấy những người bỏ tiền ra để mua lại thời gian, chẳng hạn thuê người dọn nhà hay trả tiền cho những việc vặt mà mình không thích làm, cảm thấy hài lòng với cuộc sống hơn. Nhóm còn làm thêm một thí nghiệm: cùng một khoản tiền, tiêu vào thứ giúp tiết kiệm thời gian làm người ta vui hơn là tiêu vào một món đồ.

Ở Việt Nam, nhiều người vẫn coi việc thuê người làm hộ là xa xỉ, kiểu "có tay có chân sao không tự làm". Mình cũng từng nghĩ như vậy. Nhưng nghĩ đi rồi nghĩ lại, tiền mất có thể kiếm lại, còn thời gian đã qua thì không ai mua lại được.

Nên thay vì hỏi "bao nhiêu thì giàu?", bạn có thể thử hỏi một câu khác dễ trả lời hơn: tiền của mình đang mua được cho mình bao nhiêu tự do, và mình cần thêm loại tự do nào?

Có một nghiên cứu mà mình rất thích, vì nó kéo dài gần bằng cả một đời người.

Năm 1938, Đại học Harvard bắt đầu theo dõi 268 sinh viên năm hai, đúng vào thời kỳ Đại suy thoái ở Mỹ. Họ theo dõi những người này suốt gần 80 năm, ghi lại sức khỏe, công việc, hôn nhân, tiền bạc. Đây là một trong những nghiên cứu về cuộc sống người trưởng thành dài nhất thế giới.

Kết luận của họ nghe đơn giản đến bất ngờ: thứ giữ cho con người hạnh phúc suốt cuộc đời không phải là tiền hay danh tiếng, mà là những mối quan hệ thân thiết. Chất lượng các mối quan hệ dự báo một cuộc sống dài và hạnh phúc còn tốt hơn cả tầng lớp xã hội, chỉ số IQ hay thậm chí là gen di truyền.

Một người khác cũng đi đến kết luận gần giống vậy, nhưng theo một con đường rất khác. Bronnie Ware là một điều dưỡng người Úc, làm nhiều năm chăm sóc những bệnh nhân trong những tuần cuối đời. Bà ghi lại những điều họ hối tiếc nhiều nhất. Không ai ước mình kiếm thêm được một khoản tiền. Họ ước đã dám sống đúng với bản thân thay vì sống theo kỳ vọng của người khác. Ước đã không làm việc quá sức đến mức bỏ lỡ tuổi thơ của con. Ước đã giữ liên lạc với những người bạn cũ.

Ông bà mình cũng có câu: người làm ra của, chứ của không làm ra người.

Sức khỏe, các mối quan hệ, một cái đầu thảnh thơi, thời gian cho việc mình thích. Những thứ này không ghi được vào bảng tài sản, và mình nghĩ cũng không nên cố quy đổi chúng ra tiền. Nhưng chúng giống của cải ở một điểm: tích lũy rất chậm, mất đi rất nhanh, và cực kỳ khó mua lại.

Vấn đề là chúng ta hay đem chính những thứ này đi đổi lấy tiền mà không để ý. Thức khuya theo dõi giá. Bỏ bữa cơm gia đình vì một "cơ hội không thể bỏ lỡ". Tăng ca liên tục để kịp mua một món đồ mà người xung quanh ai cũng có.

Bản thân mình cũng từng như vậy. Có một dạo mình nghiện xem giá đến mức ám ảnh. Sáng vừa mở mắt là với điện thoại xem. Trưa ăn cơm cũng xem. Tối đi vệ sinh cũng mang điện thoại theo mở app. Tài khoản lúc đó có khi đang tăng thật. Nhưng mình đang nghèo đi ở một chỗ khác, mà chỗ đó thì không có app nào báo cho mình biết cả.

Nói đến đây, chắc có bạn nghĩ mình sắp khuyên mọi người coi nhẹ tiền bạc. Không phải vậy đâu. Mình làm về đầu tư, nên mình sẽ không giả vờ là tiền không quan trọng.

Có một cuộc tranh luận khá nổi tiếng trong giới nghiên cứu về chuyện này. Năm 2010, Daniel Kahneman, nhà tâm lý học từng đoạt giải Nobel kinh tế, cùng cộng sự công bố nghiên cứu cho thấy hạnh phúc tăng theo thu nhập đến một mức nhất định rồi chững lại. Năm 2021, nhà nghiên cứu Matthew Killingsworth lại công bố kết quả ngược lại: thu nhập càng cao, người ta càng vui.

Điều mình thấy hay là thay vì tranh cãi qua lại, hai người ngồi lại làm chung một nghiên cứu, công bố năm 2023. Kết quả là với phần lớn mọi người, có thêm tiền thì hạnh phúc hơn. Nhưng với nhóm người đang không hạnh phúc nhất, đến một mức nào đó thì có thêm tiền cũng không làm họ vui hơn được nữa.

Mình hiểu điều này đơn giản thế này: tiền giải quyết rất tốt những nỗi khổ do thiếu tiền gây ra. Nhưng nỗi khổ nào không đến từ tiền, thì tiền cũng không chữa được.

Gần hai nghìn năm trước, triết gia La Mã Seneca viết trong một lá thư gửi bạn: người nghèo không phải là người có ít, mà là người luôn muốn nhiều hơn. Naval thì nói cùng ý đó theo cách của người hiện đại: mỗi mong muốn giống như một bản hợp đồng bạn tự ký với chính mình, cam kết sẽ không vui cho tới khi có được thứ đó.

Hiểu như vậy không có nghĩa là bạn phải từ bỏ tham vọng. Muốn kiếm nhiều tiền hơn là chuyện hoàn toàn bình thường. Chỉ là có hai cách để cảm thấy đủ: có thêm, hoặc cần ít đi. Người giàu theo nghĩa trọn vẹn thường biết dùng cả hai.

Có những thứ nằm ngoài tầm tay của chúng ta: giá nhà, lãi suất, thị trường lên hay xuống, người khác nghĩ gì về mình. Lo lắng về chúng cả ngày cũng giống như đứng trên bờ biển cố đoán con sóng tiếp theo cao bao nhiêu vậy, tốn sức mà chẳng thay đổi được gì.

Còn những thứ nằm trong tay mình thì lại khá nhiều: tiêu bao nhiêu, giữ lại bao nhiêu, học thêm điều gì, dành thời gian cho ai, và chấp nhận đánh đổi thứ gì để lấy tiền.

Từ những gì đã nói ở trên, mình nghĩ có vài điều bạn có thể bắt đầu ngay:

1. Đặt mục tiêu bằng tự do thay vì bằng con số. Thay vì "mình muốn có 5 tỷ", hãy thử "mình muốn có đủ tiền để sống một năm mà không cần lương". Mục tiêu kiểu này có điểm dừng rõ ràng, và bạn biết chính xác nó mua được cho mình điều gì.

2. Xây khoảng thở trước, rồi mới tính chuyện làm giàu nhanh. Mình từng vay để kinh doanh, để đầu tư, từng tham lam vì muốn giàu nhanh và đã mất tiền vì điều đó. Một khoản dự phòng nghe không hấp dẫn bằng một cơ hội nhân đôi tài khoản, nhưng nó là thứ giữ cho bạn còn đứng vững khi mọi chuyện không như ý.

3. Mua thứ khi đã đủ tiền. Đây là thói quen mình giữ từ trước tới giờ: mua gì thì đủ tiền mới mua, không thì thôi. Nghe hơi cổ hủ, nhưng nó giúp mình không phải gánh những khoản trả góp chỉ để trông có vẻ giàu.

4. Đầu tư cho những tài sản không nằm trong sổ tiết kiệm. Sức khỏe, các mối quan hệ, kiến thức của bản thân. Đây là những khoản đầu tư hiếm hoi mà mình dám nói gần như không bao giờ lỗ (đầu tư cho kiến thức nhé, chứ không phải quần áo mỹ phẩm đâu ^^).

Nếu bạn muốn thử, hãy lấy một tờ giấy và chia thành ba cột:

• Cột 1: Tiền của mình đang mua được cho mình điều gì? Một lựa chọn, một khoảng thời gian, hay một sự yên tâm?
• Cột 2: Tháng vừa rồi, khoản chi nào chủ yếu là để người khác nhìn thấy?
• Cột 3: Tuần này, mình đang đem thứ gì đi đổi lấy tiền? Giấc ngủ, sức khỏe, bữa cơm gia đình, hay một cuộc gọi cho bố mẹ? Có đáng không?

Không có đáp án đúng hay sai ở đây. Chỉ cần viết ra thôi, bạn sẽ thấy khá rõ mình đang giàu ở chỗ nào và đang nghèo đi ở chỗ nào.

Sau nhiều năm nhìn những con số lên xuống trên màn hình, mình nhận ra giàu có thật sự không hoành tráng như mình từng nghĩ. Nó là được ngủ ngon, được ở bên người mình thương, và được nói "không" khi mình muốn nói không.

Mong là bài viết này giúp bạn có thêm một góc nhìn khi nghĩ về chữ "giàu" của riêng mình.